تفسیر آیهٔ ۶۲ سورهٔ نور

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذٰا كٰانُوا مَعَهُ عَليٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتّٰي يَسْتَأْذِنُوهُ ». آوردنِ « اَلَّذِينَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ » برای بیان و توضیحِ مؤمنان، با وجود روشن بودن معنای آن، برای دلالت بر آراسته بودنِ آنان به حقیقت این معناست؛ یعنی مؤمنان واقعی تنها کسانی هستند که به حقیقتِ ایمان به خدا و پیامبرش باور آورده‌اند، به یگانگیِ خدای متعال یقین یافته‌اند، جان‌هایشان آرام گرفته و دل‌هایشان به پیامبر او پیوند خورده است.

به همین سبب به دنبال آن فرمود: « وَ إِذٰا كٰانُوا مَعَهُ عَليٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتّٰي يَسْتَأْذِنُوهُ »؛ و «امر جامع» (کار همگانی) آن کاری است که مردم را برای اندیشیدن در جوانب آن، هم‌اندیشی و رایزنی، و تصمیم‌گیری گرد هم می‌آورد، مانند جنگ و نظایر آن.

و معنای آیه این است: و هرگاه در کاری از کارهای عمومی نزد پیامبر گرد آمده و با او باشند، از پیش پیامبر نمی‌روند و پراکنده نمی‌شوند تا آنکه برای رفتن از او اجازه بگیرند.

به همین دلیل نیز در ادامه فرمود: « إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولٰئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ »؛ و این جمله به‌منزلهٔ عکسِ صدرِ آیه (وارونه کردن گزاره نخستین) است تا بر همراهی همیشگی و جدایی‌ناپذیریِ این دو ویژگی دلالت کند.

و فرمودهٔ الهی: « فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ »، اختیاری است از سوی خدای متعال به پیامبرش تا به هر کس از آنان که بخواهد اجازه دهد و به هر کس نخواهد اجازه ندهد.

و فرمودهٔ الهی: « وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ »، فرمانی به پیامبر است تا برای دلجویی از آنان و از روی مهربانی با ایشان، برایشان از خدا آمرزش بطلبد.

بحث روایی

و در تفسیر قمی دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ -إلي قوله -حَتّٰي يَسْتَأْذِنُوهُ » (همانا مؤمنان کسانی هستند که... تا آنجا که: تا از او اجازه بگیرند [نور: ۶۲]) آمده است: این آیه دربارهٔ گروهی نازل شد که هرگاه پیامبر خدا (ص) آنان را برای کاری از کارها، مانند اعزام لشکری یا جنگی که پیش آمده بود، گرد می‌آورد، بدون اجازهٔ او پراکنده می‌شدند؛ پس خدای عزّوجلّ آنان را از این کار بازداشت.

و در همان کتاب دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ-فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ » (پس هرگاه برای برخی از کارهایشان از تو اجازه خواستند، به هر کس از آنان که خواستی اجازه بده [نور: ۶۲]) آمده است: دربارهٔ حنظله بن ابی‌عیاش نازل شد؛ ماجرا این بود که او در شبی که بامدادش جنگ احد بود ازدواج کرد، پس از پیامبر خدا (ص) اجازه خواست تا نزد همسرش بماند. خدای عزّوجلّ این آیه را نازل فرمود: « فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ » (به هر کس از آنان که خواستی اجازه بده)؛ پس نزد همسرش ماند و صبح در حالی که جنب بود در جنگ حاضر شد و به شهادت رسید. پیامبر خدا (ص) فرمود: «دیدم که فرشتگانْ حنظله را با آب باران در تشت‌هایی از نقره میان آسمان و زمین غسل می‌دهند»؛ و از همین رو او «غسیل‌الملائکه» (غسل‌داده‌شدهٔ فرشتگان) نامیده شد.