تفسیر آیهٔ ۸۳ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِيرُ الْأَوَّلِينَ » (به ما و پدرانمان نیز پیش از این چنین وعده‌ای داده شده بود؛ این چیزی جز افسانه‌های پیشینیان نیست). «الأساطير» سخنان باطل و داستان‌های خرافی است و جمع «أسطوره» است، همانند «أكاذيب» جمع «أكذوبه» و «أعاجيب» جمع «أعجوبه». و اطلاق «الأساطير» که جمع است بر رستاخیز با آن‌که مفرد است، به این جهت است که رستاخیز مجموعه‌ای از وعده‌هاست که هر یک از آن‌ها [به زعم منکران] افسانه‌ای است؛ مانند زنده کردن، گرد آوردن، محشور ساختن، حسابرسی، بهشت، دوزخ و جز این‌ها. و اشاره با «هٰذٰا» به داستان رستاخیز است؛ و عبارت «مِنْ قَبْلُ» (پیش از این) نیز چنان‌که سیاق جمله نشان می‌دهد، به « وُعِدْنٰا » (وعده داده شده‌ایم) وابسته است.

و معنای آیه چنین است: وعدهٔ رستاخیز وعده‌ای دیرین است و سخنی تازه نیست؛ سوگند می‌خوریم که پیش از این نیز به ما و پدرانمان چنین وعده‌ای داده شده بود؛ این رستاخیزِ وعده‌داده‌شده چیزی جز داستان‌های خرافی نیست که مردمان نخستین در قالبِ زنده کردنِ مردگان، حسابرسی اعمال، بهشت، دوزخ، و پاداش و کیفر ساخته و پرداخته‌اند.

و دلیل بر این‌که این‌ها افسانه‌اند [از دیدگاه آنان] این است که پیامبران از روزگاران کهن پیوسته به ما وعده داده‌اند و ما را از برپایی قیامت ترسانده‌اند، و اگر این وعده حق بود و خرافه نبود، تا کنون واقع شده بود.

و از این‌جا نخست روشن می‌شود که سخن آنان: « مِنْ قَبْلُ » (پیش از این)، برای زمینه‌چینیِ دلیل بر سخن بعدی‌شان است که گفتند: « إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِيرُ الْأَوَّلِينَ » (این جز افسانه‌های پیشینیان نیست).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۸۲ و ۸۳ با هم

و دوم این‌که سیاق کلام بر پایهٔ ترقی (گامی فراتر نهادن) است؛ چرا که آیهٔ پیشین: « أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ كُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ » (آیا هنگامی که مردیم و خاک و استخوان شدیم، باز هم برانگیخته خواهیم شد؟) بر پایهٔ بعید شمردن بود، در حالی که این آیه متضمنِ انکار صریح است که بر دلیلی سست و بی‌اساس تکیه دارد.