تفسیر آیهٔ ۷۹ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ » (و او کسی است که شما را در زمین پدید آورد و به سوی او گرد آورده می‌شوید). راغب گفته است:

«ذرء» (آفریدن و پراکندن)، آشکار ساختنِ چیزی است که خدای متعال آن را پدید آورده است؛ گفته می‌شود: «ذَرَأَ اللهُ الخَلْقَ»؛ یعنی خدا افراد و پیکرهٔ آفریدگان را پدید آورد. و [نیز راغب] گفته است:

«حشر»، بیرون راندنِ گروهی از قرارگاهشان و کوچاندنِ همراه با اضطرارِ آنان از آنجا به سوی جنگ و مانند آن است. [پایان سخن راغب].

بنابراین معنای آیه چنین است: از آنجا که خداوند شما را دارای حس و عقل قرار داد، وجودتان را در حالی که به زمین وابسته‌اید در آن آشکار ساخت، سپس شما را گرد می‌آورد و برای دیدارش بازمی‌گرداند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۸ تا ۸۰ با هم

بنابراین مضامین این سه آیه پی‌درپی و لازم و ملزوم یکدیگرند؛ زیرا آفرینش گوش و چشم و دل — که همان حس و عقلِ انسان است — مستلزمِ حیاتی وابسته به ماده و سکونت در زمین تا زمانی معین و سپس بازگشت به سوی خداست؛ و این بازگشت نیز مستلزمِ حیات و مرگ است، و آن هم مستلزمِ عمری است که با گذشت زمان سپری می‌شود و روزی‌ای که انسان از آن بهره‌مند گردد.

پس این سه آیه دربردارندهٔ اشاره‌ای به یک چرخهٔ کامل از تدبیر امور انسان، از زمان آفرینش تا هنگام بازگشت به سوی پروردگارش است. و خدای پاک و منزه مالکِ آفریده‌های خویش است، پس مالکِ تدبیر امور انسان نیز هموست؛ زیرا این تدبیر، تدبیری تکوینی است که از آفرینش و ایجاد جدا نمی‌شود و از آن برکنار نیست، و همان نظامِ کنش و واکنش است که بر پایهٔ پیوندهای گوناگونِ تکوینی میان اشیاء جریان دارد. بنابراین خدای پاک و منزه پروردگار و مدبر امور آنان است و به سوی او محشور می‌شوند؛ و عبارتِ « أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ » (آیا خردورزی نمی‌کنید؟)، نکوهش آنان و برانگیختنشان به هوشیاری و سپس ایمان‌آوردن است.