تفسیر آیهٔ ۷۵ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۵ و ۷۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ وَ كَشَفْنٰا مٰا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ » تا فرمودهٔ او: « وَ مٰا يَتَضَرَّعُونَ »؛ «لَجاج» به معنای ادامه‌دادن و لجاجت‌ورزیدن در ارتکاب کاری است که از آن بازداشته شده‌اند، و «عَمَه» به معنای سرگردانی و دودلی در کاری از سر تحیر است؛ این دو معنا را راغب ذکر کرده است. در «مجمع‌البیان» آمده است: «استکانت» همان خضوع و فروتنی است و بر وزن استفعال از ریشهٔ «کَوْن» است، و معنایش این است که جویای بودن بر صفت خضوع نشدند (نخواستند به صفت فروتنی درآیند). پایان سخن مجمع‌البیان.

و سخن خدای متعال: « وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ » (و اگر به آنان رحم می‌کردیم)، بیان و تأییدی است بر انحرافشان از صراط مستقیم؛ بدین صورت که اگر به آنان رحم می‌کردیم و رنج و گزندشان را برطرف می‌ساختیم، در ازای آن به سپاسگزاری بازنمی‌گشتند، بلکه بر سرکشی خود از حق پای می‌فشردند و در طغیانشان سرگردان باقی می‌ماندند. بنابراین، نه رحمتی که با برطرف کردن گزند همراه باشد سودی برایشان دارد و نه بیم‌دادنی با عذاب و کیفر؛ چراکه ما آنان را به عذاب گرفتار کردیم، اما در برابر پروردگارشان فروتنی نکردند و به درگاهش زاری نمی‌نمایند. پس برای اینان نه رحمتی به رفع رنج سودمند است و نه کیفری و بیم‌دادنی به گرفتار ساختن به عذاب، و هیچ‌کدام آنان را رهسپار صراط حق نمی‌سازد.

و تعبیر خدای متعال در آیهٔ نخست: « مٰا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ » (رنج و گزندی که بر آنان بود)، و در آیهٔ دوم: « وَ لَقَدْ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ » (و همانا آنان را به عذاب گرفتیم)، نشان می‌دهد که سخن ناظر به عذابی است که رخ داده بود و در هنگام نزول این آیات هنوز برطرف نشده بود؛ و احتمال دارد که آن عذاب، همان خشکسالی و قحطی باشد که اهل مکه به آن دچار شدند و در روایات نیز یادی از آن آمده است.