تفسیر آیهٔ ۷۴ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

سپس از آنجا که کافران، همان‌گونه که بیان شد، از حق بیزار بودند، در نتیجه از صراط—یعنی صراط مستقیم—منحرف‌اند و به سوی غیر آن گرایش دارند.

و اگر از میان صفات آنان تنها «ایمان نداشتن به آخرت» را آورد و به آن بسنده کرد، بدین جهت است که آیینِ حق بر این اساس بنیان نهاده شده که انسان دارای حیاتی جاودان است که با مرگ باطل و نابود نمی‌شود، و در آن سرا برایش سعادتی است که باید با اعتقادِ حق و عملِ صالح به دست آید و شقاوتی است که باید از آن پرهیز شود؛ و اینان به دلیل انکار زندگیِ آخرت، از حق و صراط مستقیم روی برمی‌تابند.

و به بیانی دیگر: دین حق مجموعه‌ای از تکالیف اعتقادی و عملی است، و تکلیف جز با حساب‌رسی و پاداش و کیفر کامل نمی‌شود، و روز قیامت برای همین منظور تعیین شده است. از آنجا که اینان به آخرت ایمان ندارند، دین در نظرشان لغو و بی‌معنا می‌شود؛ در نتیجه از زندگی، جز همین زندگی مادی دنیا را نمی‌بینند، و از سعادت و خوشبختی نزد آنان چیزی جز دست‌یافتن به لذت‌های مادی باقی نمی‌ماند، که همان تمتع و کام‌جویی با شکم و شهوت جنسی (پایین‌تر از شکم) است. لازمهٔ این امر آن است که پیروی‌شان تنها از هوای نفس باشد، چه با حق موافق درآید و چه مخالف آن باشد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۳ و ۷۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِليٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ وَ إِنَّ الَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ عَنِ الصِّرٰاطِ لَنٰاكِبُونَ » (و به راستی تو آنان را به راهی راست فرا می‌خوانی، و مسلماً کسانی که به آخرت ایمان ندارند، از راه [راست] منحرف و روی‌گردان‌اند). «نَکْب» و «نُکوب» به معنای بازگشتن و انحراف از راه و میل کردن از چیزی است.

پس حاصل معنای این دو آیه آن است که آنان به تو ایمان نمی‌آورند؛ زیرا تو به راه راست دعوت می‌کنی، در حالی که آنان هیچ همّ و غمی جز روی‌گردانی و انحراف از آن ندارند.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷۱، ۷۳ و ۷۴ با هم

می‌گویم: این بیان از باب بطن (معنای باطنی) است، به همان معنایی که در بحث محکم و متشابه گذشت. نظیر آن، مطلبی است که [قمی] دربارهٔ این سخن خدا: « وَ إِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِليٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ » [و بی‌گمان تو آنان را به راهی راست فرا می‌خوانی] آورده و گفته است: «یعنی به سوی ولایت امیرالمؤمنین (ع)»؛ و نیز آنچه دربارهٔ آیهٔ « عَنِ الصِّرٰاطِ لَنٰاكِبُونَ » [از راه به بیراهه می‌روند] آورده که گفته است: «از امام، روی‌گردان و منحرفند».