تفسیر آیهٔ ۱۱۳ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قٰالُوا لَبِثْنٰا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعٰادِّينَ » (گفتند: «یک روز یا پاره‌ای از یک روز درنگ کردیم، پس از شمارشگران بپرس»). ظاهر سیاق آن است که مقصود از «روز»، یک روز از روزهای دنیاست؛ و آنان هنگامی که درنگ در زمین را با جاودانگیِ ابدی—که در روز قیامت بر ایشان آشکار شده و آن را به چشم می‌بینند—سنجیدند، آن را بسیار اندک شمردند.

و مؤید این مطلب، آن است که در جایی دیگر، آن مدت را به «یک ساعت» و در جایی دیگر به «شامگاهی یا چاشتگاه آن» برآورد کرده‌اند.

و این سخن که: « فَسْئَلِ الْعٰادِّينَ » یعنی ما نمی‌توانیم آن را دقیق بشماریم، پس از کسانی بپرس که آن را می‌شمارند؛ و به فرشتگانی که روزها را می‌شمارند تفسیر شده است که دور از ذهن نیست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۱۲ و ۱۱۳ با هم

و در تفسیر قمی، دربارهٔ این‌که خدای متعال می‌فرماید: « قٰالَ كَمْ لَبِثْتُمْ -إلي قوله- فَسْئَلِ الْعٰادِّينَ » (فرمود: چه مدت درنگ کردید؟ -تا آنجا که فرمود- از شمارندگان بپرس) آمده است که فرمود: «سل الملائكه الذين يعدون علينا الأيام،و يكتبون ساعاتنا و أعمالنا التي اكتسبنا فيها» (از فرشتگانی بپرس که روزها را برای ما می‌شمارند، و ساعت‌های ما و کارهایی را که در آن‌ها انجام داده‌ایم می‌نویسند).

و در کتاب «الدر المنثور» آمده است: ابن ابی‌حاتم از اَیفَع بن عبد کَلاعی روایت کرده که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «إن الله إذا أدخل أهل الجنه الجنه و أهل النار النار-قال لأهل الجنه كم لبثتم في الأرض عدد سنين؟قالوا لبثنا يوما أو بعض يوم.قال:لنعم ما اتجرتم في يوم أو بعض يوم-رحمتي و رضواني و جنتي اسكنوا فيها خالدين مخلدين» (همانا خداوند هنگامی که بهشتیان را به بهشت و دوزخیان را به دوزخ درآورد، به اهل بهشت می‌فرماید: به شمار سال‌ها، چه مدت در زمین درنگ کردید؟ می‌گویند: یک روز یا بخشی از یک روز درنگ کردیم. می‌فرماید: چه نیکو تجارتی در یک روز یا بخشی از یک روز کردید! [پاداش شما] رحمت و خشنودی و بهشت من است، جاودانه و همیشگی در آن سکونت گزینید).

«ثم يقول:يا أهل النار كم لبثتم في الأرض عدد سنين؟قالوا:لبثنا يوما أو بعض يوم-فيقول:بئس ما اتجرتم في يوم أو بعض يوم-ناري و سخطي امكثوا فيها خالدين» (سپس [خداوند] می‌فرماید: ای اهل آتش، به شمار سال‌ها، چه مدت در زمین درنگ کردید؟ گویند: یک روز یا بخشی از یک روز درنگ کردیم. پس می‌فرماید: چه بد تجارتی در یک روز یا بخشی از یک روز کردید! [سزای شما] آتش و خشم من است، جاودانه در آن بمانید).

می‌گویم: در انطباق معنای این حدیث بر آیه، با توجه به سیاقی که دارد و آنچه آیاتِ مشابه بدان گواهی می‌دهند، ابهام و پوشیدگی است؛ و پیش‌تر، بحث دربارهٔ مدلول آیه با استمداد از شواهد گذشت.