تفسیر آیهٔ ۷۷ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، رکوع کنید و سجده به جا آورید و پروردگارتان را بپرستید و کار خیر انجام دهید، باشد که رستگار شوید). فرمان به رکوع و سجود، همان فرمان به نماز است، و اقتضای تقابل [این جمله‌ها با یکدیگر] آن است که مراد از «وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ » (و پروردگارتان را بپرستید)، فرمان به دیگر عباداتِ تشریع‌شده در دین مانند حج و روزه باشد. و برای عبارتِ «وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ » (و کار خیر به جا آورید)، دیگر احکام و قوانین شریعت باقی می‌ماند؛ چرا که در برپایی و عمل به آنها، خیرِ جامعه و سعادت و حیاتِ افراد نهفته است؛ چنان‌که فرمود: «اسْتَجِيبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاكُمْ لِمٰا يُحْيِيكُمْ» (انفال: ۲۴؛ «دعوت خدا و پیامبر را اجابت کنید هنگامی که شما را به چیزی می‌خوانند که به شما زندگی می‌بخشد»).

و این آیه به گردآمدن و پایبندی به همهٔ احکام و شرایع اسلامی، اعم از عبادات و غیر آن، فرمان می‌دهد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷۷ و ۷۸ با هم

و در همان کتاب [کافی] به سند خود از بُرَید عجلی روایت کرده است که گفت: به امام باقر (ع) دربارهٔ این آیه عرض کردم: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا-وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ- وَ جٰاهِدُوا فِي اللّٰهِ حَقَّ جِهٰادِهِ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، رکوع کنید و سجده به جای آورید و پروردگارتان را بپرستید و کار نیک انجام دهید، باشد که رستگار شوید؛ و در راه خدا چنان‌که سزاوار جهاد برای اوست، جهاد کنید) (حج: ۷۷-۷۸). امام فرمود: مقصودِ آیه ماییم و ماییم برگزیدگان؛ و خداوند تبارک و تعالی در دین هیچ سختی و تنگنایی (حَرَج) برای ما قرار نداده است، و «حَرَج» از «ضِیق» (تنگی معمولی) سخت‌تر است.

می‌گویم: روایات از طریق شیعه از امامان اهل بیت (ع) در این معنا فراوان است، و در ذیل آیه مطالبی گذشت که معنای این روایات را روشن می‌سازد.