تفسیر آیهٔ ۵۹ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ » (آنان را قطعاً به جایگاهی وارد می‌کند که از آن خشنود خواهند بود، و بی‌گمان خدا دانایی بردبار است). واژهٔ «مُدْخَل» با ضمهٔ میم و فتحهٔ خاء، اسم مکان از باب افعال (وارد ساختن) است؛ و این احتمال که مصدر میمی باشد، چندان با سیاق کلام تناسب ندارد.

و توصیف این جایگاه ورود—که همان بهشت است—با جملهٔ «يَرْضَوْنَهُ » (از آن خشنود خواهند بود)، با توجه به اینکه خشنودی به‌طور مطلق و نامحدود آمده، دلیلی است بر اینکه بهشت دربردارندهٔ نهایت چیزی است که انسان می‌خواهد، چنان‌که فرمود: «لَهُمْ فِيهٰا مٰا يَشٰاؤُنَ» (برای آنان در آنجا هر چه بخواهند فراهم است؛ فرقان: ۱۶).

و جملهٔ «لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ » (آنان را قطعاً به جایگاهی وارد می‌کند که از آن خشنود خواهند بود) بیانی است برای فرمودهٔ پیشین که «لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً » (قطعاً خدا روزیِ نیکویی به آنان خواهد داد). و اینکه خداوند آنان را به جایگاهی وارد می‌کند که بدان خشنودند و از آن ناخرسند نیستند، در برابر کاری است که مشرکان کردند؛ چرا که مشرکان آنان را به‌گونه‌ای بیرون راندند که ناخوشایندشان بود و بدان رضایت نداشتند. از این رو، آن را با این سخن تعلیل فرمود: «وَ إِنَّ اللّٰهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ » (و بی‌گمان خدا دانایی بردبار است)؛ یعنی به آنچه خشنودشان می‌سازد داناست و آن را برایشان کاملاً فراهم می‌آورد، و بردبار است و در کیفر دشمنانِ ستمکارشان شتاب نمی‌کند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۸ و ۵۹ با هم

در تفسیر «جوامع الجامع» درباره سخن خدا: «وَ الَّذِينَ هٰاجَرُوا -إلي قوله- لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ » [حج: ۵۸-۵۹] روایت شده است که آنان گفتند: ای پیامبر خدا! درباره کسانی که کشته شدند، دانستیم که خداوند چه خیری به آنان بخشیده است؛ و ما نیز همراه شما جهاد می‌کنیم همان‌طور که آنان جهاد کردند، پس اگر همراه شما [با مرگ طبیعی] بمیریم، چه پاداشی خواهیم داشت؟ پس خداوند این دو آیه را نازل فرمود.