تفسیر آیهٔ ۵۸ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ الَّذِينَ هٰاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً » (و کسانی که در راه خدا هجرت کردند، سپس کشته شدند یا مُردند، قطعاً خدا روزیِ نیکویی به آنان خواهد داد). هنگامی که خدای متعال بیرون رانده شدنِ ستمکارانهٔ مهاجران از دیارشان را یاد کرد، در پیِ آن پاداشی را بیان فرمود که در برابر هجرت و رنج و محنتشان در راه خدا به آنان می‌بخشد، و آن وعده‌ای نیکو به روزی‌ای نیکوست.

و هجرت را با قیدِ «در راه خدا بودن» مقید ساخت؛ چرا که پاداش تنها بر عمل شایسته مترتب می‌شود، و عمل تنها زمانی نزد خدا شایسته است که نیت در آن خالص باشد و در راه او انجام گیرد، نه در راه غیر او همچون مال، مقام یا دیگر هدف‌های دنیوی. و جملهٔ «ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا » (سپس کشته شدند یا مُردند) نیز به همین قید مقید می‌شود؛ یعنی در راه خدا کشته شدند، یا در حالی که برای خدا هجرت کرده و غربت گزیده بودند از دنیا رفتند.

و جملهٔ «وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهُوَ خَيْرُ الرّٰازِقِينَ » (و بی‌گمان خدا بهترینِ روزی‌رسانان است) پایان‌بخش آیه است که با آن، «روزیِ نیکو»ی یادشده در آیه تعلیل می‌شود؛ و آن همان نعمت اخروی است، چرا که جایگاه تحقق آن پس از کشته شدن و مرگ است. و در این آیه، واژهٔ روزی (رزق) بر نعمت‌های بهشت اطلاق شده است، چنان‌که در این سخن خدای متعال آمده است: «أَحْيٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ» (زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند؛ آل‌عمران: ۱۶۹).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۸ و ۵۹ با هم

در تفسیر «جوامع الجامع» درباره سخن خدا: «وَ الَّذِينَ هٰاجَرُوا -إلي قوله- لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ » [حج: ۵۸-۵۹] روایت شده است که آنان گفتند: ای پیامبر خدا! درباره کسانی که کشته شدند، دانستیم که خداوند چه خیری به آنان بخشیده است؛ و ما نیز همراه شما جهاد می‌کنیم همان‌طور که آنان جهاد کردند، پس اگر همراه شما [با مرگ طبیعی] بمیریم، چه پاداشی خواهیم داشت؟ پس خداوند این دو آیه را نازل فرمود.