تفسیر آیهٔ ۴۷ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذٰابِ وَ لَنْ يُخْلِفَ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ إِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَهٍ مِمّٰا تَعُدُّونَ » (و از تو شتاب در فرود آمدنِ عذاب را می‌خواهند، در حالی که خدا هرگز خلاف وعدهٔ خود نمی‌کند، و بی‌گمان یک روز نزد پروردگارت همانند هزار سال از آن سال‌هایی است که شما می‌شمارید). هرگاه پیامبر (ص) به این مردم خبر می‌داد که خدای پاک و منزه به او وعده فرموده است که اگر ایمان نیاورند عذابشان خواهد کرد، ایشان را تکذیب می‌کردند و از سرِ ریشخند و برای درمانده نشان دادنِ پیامبر، شتاب در عذاب را می‌خواستند و می‌گفتند: «این وعده چه زمانی است؟». پس خدا با این سخن به آنان پاسخ داد: «وَ لَنْ يُخْلِفَ اللّٰهُ وَعْدَهُ » (و خدا هرگز از وعدهٔ خود تخلف نمی‌کند). بنابراین، اگر مراد از عذاب، عذابِ مشرکان مکه باشد، آنچه از عذاب به آنان وعده داده شد همان بود که در روز بدر چشیدند؛ و اگر مقصود از آن، عذابی موعود باشد که میان پیامبر (ص) و امتش داوریِ نهایی را رقم می‌زند و هنوز فرود نیامده است، همان است که خدا در این آیه از آن خبر داده است: «وَ لِكُلِّ أُمَّهٍ رَسُولٌ فَإِذٰا جٰاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ» (یونس: ۴۷) تا پایان این آیات.

و فرمودهٔ او: «وَ إِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَهٍ مِمّٰا تَعُدُّونَ » (و بی‌گمان یک روز نزد پروردگارت مانند هزار سال از آن سال‌هایی است که می‌شمارید)، حکمی است بر یکسان بودنِ یک روز و هزار سال نزد خدای پاک و منزه؛ بنابراین، نه این یک روز را کم و کوتاه می‌انگارد و نه آن هزار سال را بسیار و دراز، تا از کوتاهیِ یک روز یا طولانی بودنِ هزار سال اثر بپذیرد. از این رو، ترسی از فوتِ وقت ندارد تا در فرود آوردنِ عذاب بر آنان شتاب ورزد، بلکه او بردباری شکیباست؛ به آنان مهلت می‌دهد تا درکاتِ بدبختی و شقاوت خویش را کامل کنند، سپس در همان سرآمدی (اجلی) که برایشان مقدر کرده، گریبانشان را می‌گیرد؛ و چون اجلشان فرا رسد، نه ساعتی پس می‌افتند و نه پیشی می‌گیرند. به همین سبب، در آیهٔ بعد سخن را چنین پی گرفته است: «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَهٍ أَمْلَيْتُ لَهٰا وَ هِيَ ظٰالِمَهٌ ثُمَّ أَخَذْتُهٰا وَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ » (و چه بسیار آبادی‌هایی که در حالی که ستمکار بودند به آنها مهلت دادم، سپس آنها را به عذاب فروگرفتم و بازگشت به سوی من است).

و سخن او: «وَ إِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَهٍ » (و بی‌گمان یک روز نزد پروردگارت همانند هزار سال است)، پاسخی است به شتاب‌زدگی آنان در طلب عذاب؛ بدین معنا که نزد خداوند، زمانِ اندک و بسیار یکسان است. چنان‌که سخن او: «وَ لَنْ يُخْلِفَ اللّٰهُ وَعْدَهُ » (و خداوند هرگز وعده‌اش را خلاف نمی‌کند)، مایهٔ دلداری و پشت‌گرمی پیامبر (ص) و ردی است بر تکذیب آنان نسبت به وعدهٔ الهی که پیامبر بدان خبر داده بود، و نیز بر ناتوان شمردن و مسخره کردن او از سوی آنان.

و گفته شده: معنای سخن او: «وَ إِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ » (و بی‌گمان یک روز نزد پروردگارت) این است که یک روز از روزهای آخرت که در آن عذاب خواهند شد، با هزار سال از روزهای دنیایی که می‌شمارند برابری می‌کند. و نیز گفته شده: مراد این است که یک روز عذاب کشیدنِ آنان نزد پروردگارشان، در شدت و سختی، با هزار سال عذاب در دنیا برابری می‌کند.

و این دو معنا، چنان‌که پیداست، نه با آغاز آیه سازگار است و نه با آیهٔ پس از آن.