تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاّٰهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَ يَهْدِيهِ إِليٰ عَذٰابِ السَّعِيرِ » (بر او نوشته و مقرر شده است که هرکس سرپرستی‌اش را بپذیرد، قطعاً گمراهش می‌سازد و به سوی عذاب آتش سوزان راهنمایی‌اش می‌کند). «تولّی» یعنی برگزیدنِ کسی به عنوان سرپرست و پیشوا برای پیروی کردن؛ و عبارتِ «فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ » مبتدایی است که خبر آن در تقدیر است. معنای آیه چنین است: و از هر شیطان سرکشی پیروی می‌کند که ویژگی‌اش این است که بر او نوشته و مقرر شده که هرکس او را سرپرست خود سازد و از او پیروی کند، گمراه ساختنِ او و کشاندنش به سوی عذاب دوزخ، سرنوشتی حتمی و گریزناپذیر است.

مراد از «نوشته شدن بر او»، قضای حتمیِ الهی دربارهٔ شیطان است: نخست اینکه پیروانش را گمراه سازد، و دوم اینکه آنان را به آتش درآورد. این دو تقدیر حتمی، همان‌هایی هستند که در این سخن الهی بدان‌ها اشاره شده است: «إِنَّ عِبٰادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغٰاوِينَ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ» (حجر: ۴۳: به یقین تو را بر بندگان من تسلطی نیست مگر گمراهانی که از تو پیروی کنند؛ و مسلماً دوزخ وعده‌گاه همهٔ آنان است). توضیح این مطلب در جلد دوازدهم این کتاب گذشت.

از آنچه گذشت، سستیِ این نظر آشکار می‌شود که گفته‌اند: معنای آیه این است که هرکس شیطان را به سرپرستی گیرد، خداوند گمراهش می‌سازد؛ زیرا در کلام خدای متعال هیچ گواهی بر این تقدیر ادعاشده وجود ندارد، بلکه آنچه در سخن الهی آمده، قضای حتمی بر چیرگیِ ابلیس بر کسانی است که ولایت او را گردن نهند و پیروش شوند، چنان‌که گذشت.

علاوه بر اینکه لازمهٔ آن سخن، ناهماهنگی در مرجع ضمیرها و بازگشت ضمیرِ «فَأَنَّهُ » به چیزی است که پیش‌تر یادی از آن نشده است؛ آن هم بدون دلیلی که چنین چیزی را اقتضا کند.

و سست‌تر از آن، سخن کسی است که گفته: معنای آیه چنین است که بر این مجادله‌گرِ ناآگاه مقرر شده است که هرکس با او پیوند ولایت ببندد، او گمراهش خواهد کرد — با بازگرداندن همهٔ ضمیرها به همان موصول در «مَنْ يُجٰادِلُ » (کسی که مجادله می‌کند) — و نادرستیِ این سخن نیز آشکار است.

از آیه برمی‌آید که تقدیر الهی بر ابلیس، در حقیقت تقدیر بر تبار، فرزندان و یاران او نیز هست؛ و اینکه گمراه‌گریِ آنان و کشاندن مردم به سوی عذاب آتش سوزان و در مجموع کار و رفتارشان، همان کار و رفتار ابلیس شمرده می‌شود. همچنین پوشیده نیست که جمع‌شدنِ دو واژهٔ «يُضِلُّهُ» (گمراهش می‌سازد) و «يَهْدِيهِ» (هدایتش می‌کند [به دوزخ]) در آیه، چه لطافت و معنای ظریفی دارد.