تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ يُجٰادِلُ فِي اللّٰهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطٰانٍ مَرِيدٍ » (و از میان مردم کسی هست که دربارهٔ خدا بی‌هیچ دانشی مجادله می‌کند و از هر شیطان سرکشی پیروی می‌نماید). «مَريد» به معنای خبیث است و گفته شده: کسی که یکسره به تباهی روی آورده و از هر خیری تهی است. و «مجادله دربارهٔ خدا بدون علم»، سخن‌گفتن دربارهٔ امور مربوط به خدای متعال اعم از صفات و افعال اوست، با کلامی که بر نادانی استوار است، همراه با پافشاری بر آن جهل.

و این فرمودهٔ خدا: «وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطٰانٍ مَرِيدٍ » (و از هر شیطان سرکشی پیروی می‌کند)، بیانگر روش او در اعتقاد و عمل است، پس از آنکه روش او در گفتار بیان شد؛ گویی گفته شده است: او دربارهٔ خدا نادانسته سخن می‌گوید، بر نادانیِ خویش پا می‌فشارد و به هر باطلی دل می‌سپارد و بدان عمل می‌کند. از آنجا که شیطان است که آدمی را به باطل می‌کشاند و انسان تنها با فریب او به باطل میل پیدا می‌کند، پس او در هر باور و رفتاری از شیطان پیروی می‌کند؛ از این رو در آیه، «پیروی از شیطان» به جای «باور و عمل» نشسته است تا کیفیت و چگونگیِ آن را نشان دهد، و نیز تا در آیهٔ بعد روشن سازد که او از راه بهشت منحرف گشته و به سوی عذاب آتش سوزان در حرکت است.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطٰانٍ » (و از هر شیطانی پیروی می‌کند) و نفرمود: «از شیطان سرکش پیروی می‌کند» که مرادش ابلیس باشد؛ تا نشان دهد او به انواع و شیوه‌های گوناگونِ گمراهی درمی‌آمیزد. زیرا درهای باطل بسیار است و بر هر دری شیطانی از تبار ابلیس و فرزندان او نشسته است؛ همچنین شیاطینی از جنس انسان وجود دارند که مردم را به انحراف فرامی‌خوانند و پیروان گمراهشان از آنان تقلید و پیروی می‌کنند، هرچند که در نهایت، سررشتهٔ هر وسوسه و فریبی به ابلیس — که لعنت خدا بر او باد — می‌رسد.

افزون بر این، عبارتِ «وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطٰانٍ »، کنایه از آن است که او در پیروی از باطل در هیچ نقطه‌ای بازنمی‌ایستد و حدی نمی‌شناسد؛ چرا که استعداد پذیرش حق را از دست داده و بر دلش مهر خورده است. بنابراین، معنای این سخن همانند این کلام الهی است که می‌فرماید: «وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لاٰ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً» (اعراف: ۱۴۶: و اگر راه هدایت را ببینند، آن را راه خویش نمی‌گیرند؛ و اگر راه گمراهی را ببینند، آن را به عنوان راه خود برمی‌گزینند).

بحث روایی

در تفسیر قمی، دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: «وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطٰانٍ مَرِيدٍ » (و از هر شیطان سرکشی پیروی می‌کند) آمده است: «المريد الخبيث»؛ فرمود: [مقصود از] «مرید»، پلید و خبیث است.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌ابی‌حاتم از ابوزید روایت کرده است که دربارهٔ کلام الهی: «وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ يُجٰادِلُ فِي اللّٰهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ » (و از [میان] مردم کسی هست که دربارهٔ خدا بی هیچ دانشی مجادله می‌کند) گفت: این آیه دربارهٔ نضر بن حارث نازل شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۳ و ۸ با هم

می‌گویم: [سیوطی] این روایت را از ابن‌جریر و ابن‌منذر از ابن‌جُریج نیز نقل کرده است. و ظاهر امر این است که این سخن از باب تطبیق (تطبیق آیه بر یک مصداق) است، همان‌گونه که روش آنان در بیشتر روایاتِ مربوط به اسباب نزول چنین است. بر این پایه، این سخن که آیهٔ آینده: «وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ يُجٰادِلُ فِي اللّٰهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُديً » (و از [میان] مردم کسی هست که دربارهٔ خدا بی هیچ دانشی و بی هیچ هدایتی مجادله می‌کند) تا آخر آیه، دربارهٔ او نازل شده است ـ چنان‌که از مجاهد نقل شده ـ سزاوارتر است از این‌که بگوییم این آیه دربارهٔ او فرود آمده است؛ زیرا نضر بن حارث از سرشناسان و پیشوایان قوم بود، در حالی که این آیه ـ چنان‌که گذشت ـ دربارهٔ پیروان است و آن آیهٔ دیگر دربارهٔ پیشوایان.