تفسیر آیهٔ ۴۳ سورهٔ حجر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ » (و بی‌گمان، دوزخ وعده‌گاهِ همگی آنان است). ظاهر آن است که واژهٔ «موعد» اسم مکان است و منظور از اینکه جهنم وعده‌گاه آنان است، این است که آنجا محل تحققِ عذابی است که خداوند به آنان وعده داده است.

این سخن از سوی خدای پاک و منزه، تأکیدی است بر ثبوتِ قدرت او و بازگشتِ تمام امور به خودش؛ گویی خدای متعال به او می‌فرماید: آن تسلطی که بر گمراهان برشمردی، از پیش خودت نیست و تو ما را ناتوان نساخته‌ای، بلکه ما به سبب پیروی‌شان از تو، تو را بر آنان مسلط کردیم، با این وصف که ما خودْ آنان را با عذاب دوزخ کیفر خواهیم داد.

چون این سخن برای بیان حالِ پیروان او آمده، تنها به ذکر جزای آنان بسنده شده و ابلیس و کیفرش همراه با آنان یاد نشده است؛ بر خلاف کلام خدای متعال: «لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ» (بی‌گمان دوزخ را از تو و از هر کس از آنان که از تو پیروی کند، همگی پر خواهم کرد؛ ص: ۸۵) و این کلام او: «فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُكُمْ جَزٰاءً مَوْفُوراً» (بی‌تردید دوزخ، سزای همهٔ شماست؛ کیفری فراوان و کامل؛ اسراء: ۶۳)؛ زیرا مقتضای این مقام با آن مقام‌ها متفاوت است.