تفسیر آیهٔ ۳۸ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ اللّٰهَ يُدٰافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يُحِبُّ كُلَّ خَوّٰانٍ كَفُورٍ » (همانا خدا از کسانی که ایمان آورده‌اند دفاع می‌کند؛ بی‌گمان خدا هیچ خیانت‌پیشهٔ ناسپاسی را دوست ندارد).

«مدافعه» مبالغه در دفع (دفاع کردن بسیار و پیوسته) است، و «خوّان» صیغهٔ مبالغه از خیانت (بسیار خیانت‌کار) و همچنین «کفور» مبالغه از کفران (بسیار ناسپاس) است. مراد از «الَّذِينَ آمَنُوا» (کسانی که ایمان آورده‌اند)، مؤمنان این امت‌اند، گرچه از نظر مورد بر مؤمنان آن روزگار تطبیق می‌کرد؛ زیرا این آیات حکم جهاد را تشریع می‌کند و حکم آن به گروهی دون گروه دیگر اختصاص ندارد، و شأن نزول یا موردِ نزول مخصِّصِ حکم (محدودکنندهٔ عمومیت آن) نیست.

مراد از «كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ» مشرکان‌اند؛ و آنان از این رو در خیانت و کفران زیاده‌روی داشتند که خداوند امانت دین حق را بر دوششان نهاد و آن را در فطرتشان به ودیعت گذاشت تا با نگهداری و رعایت آن به سعادت دو جهان برسند، و آن را از راه رسالت به آنان شناساند، اما آنان با انکار و لجاجت به آن امانت خیانت کردند؛ و خدا آنان را در نعمت‌های آشکار و نهانش غرق ساخت، اما آنان به آن نعمت‌ها کفر ورزیدند و با بندگی و پرستش، شکر او را به‌جا نیاوردند.

در این آیه، زمینه‌سازی برای اجازهٔ جنگ است که در آیهٔ بعد می‌آید؛ از این رو برای تمهید یادآور شد که خدا از مؤمنان دفاع می‌کند، و اگر گزند مشرکان را از آنان دفع می‌کند به این سبب است که مؤمنان را دوست دارد و مشرکان را به خاطر خیانت و کفرشان دوست نمی‌دارد؛ او مؤمنان را به سبب امانت‌داری و شکرگزاری‌شان دوست دارد، پس در حقیقت از دین خود دفاع می‌کند که نزد مؤمنان است.

پس خدای متعال سرپرست و مولای مؤمنان است که دشمنانش را از آنان دور می‌سازد، چنان‌که فرمود: «ذٰلِكَ بِأَنَّ اللّٰهَ مَوْلَي الَّذِينَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْكٰافِرِينَ لاٰ مَوْليٰ لَهُمْ» (محمد: ۱۱: «این بدان سبب است که خدا سرپرست کسانی است که ایمان آورده‌اند و کافران هیچ سرپرستی ندارند»).