تفسیر آیه ۶۴ سوره انبیاء با معنی

خدای متعال می‌فرماید: «فَرَجَعُوا إِليٰ أَنْفُسِهِمْ فَقٰالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظّٰالِمُونَ » (پس به خود آمدند و گفتند: قطعاً شما خود ستمکارید). این سخن نتیجهٔ کلام پیشینِ ابراهیم است که فرمود: «فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كٰانُوا يَنْطِقُونَ » (پس از آن‌ها بپرسید اگر سخن می‌گویند)؛ زیرا هنگامی که این سخن را از او شنیدند و دیدند که بت‌ها جماداتی بی‌شعورند و توان سخن گفتن ندارند، در این هنگام حجت بر آنان تمام شد و هر یک از آنان در درون خویش چنین داوری کرد که خودش ستمکار است، نه ابراهیم. از این رو عبارت «فَرَجَعُوا إِليٰ أَنْفُسِهِمْ » (به خود بازگشتند) استعاره‌ای کنایی از بیداری وجدان و اندیشیدن در درون خویش است؛ و سخن آنان که «فَقٰالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظّٰالِمُونَ » (گفتند: قطعاً شما ستمکارید) به این معناست که هر کس در درون خود، نفس خویش را مخاطب ساخت و گفت: همانا تو خودت ستمکاری که جمادی ناگویا را می‌پرستی.

و گفته شده است معنا این است که به یکدیگر رو کردند و به هم گفتند: بی‌گمان شما خود ستمکارید. اما بر تو پوشیده نیست که این سخن با این موقعیت سازگار نیست؛ زیرا این جایگاه، مقامِ تمام شدن حجت بر همگان و اشتراک همهٔ آنان در ستمکاری است، و اگر در مقامی با این حال‌وهوا بنا بر این بود که به یکدیگر بگویند، مناسب‌تر آن بود که گفته شود: «ما خود ستمکاریم»، همان‌گونه که در نمونه‌های مشابه آمده است؛ خدای متعال می‌فرماید: «فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَليٰ بَعْضٍ يَتَلاٰوَمُونَ قٰالُوا يٰا وَيْلَنٰا إِنّٰا ». «كُنّٰا طٰاغِينَ» (قلم: ۳۱)؛ «پس برخی رو به برخی دیگر آوردند و به سرزنش هم پرداختند؛ گفتند: ای وای بر ما، ما سرکش بوده‌ایم»، و نیز فرمود: «فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ إِنّٰا لَمُغْرَمُونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ:» (واقعه: ۶۷)؛ «[پس در شگفتی و اندوه ماندید و گفتید:] بی‌گمان ما تاوان‌زده‌ایم، بلکه محروم گشته‌ایم».

تفسیر آیهٔ ۶۴ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیرهای دیگر