تفسیر آیهٔ ۳۴ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا جَعَلْنٰا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخٰالِدُونَ » (و ما پیش از تو برای هیچ بشری جاودانگی قرار ندادیم؛ آیا اگر تو بمیری، آنان جاودان خواهند بود؟). از این آیه برمی‌آید که مشرکان خود را با این پندار دلداری می‌دادند که پیامبر (ص) به‌زودی می‌میرد و آنان از دعوت او آسوده می‌شوند و خدایانشان از نکوهشِ او رهایی می‌یابند؛ همان‌گونه که این سخنشان در آیاتی مانند «نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ» (طور: ۳۰ - [می‌گویند:] «برای او در انتظار حوادث تلخ روزگاریم») حکایت شده است. پس خداوند پاسخ داد که ما پیش از تو برای هیچ انسانی جاودانگی قرار نداده‌ایم تا چنین انتظاری دربارهٔ تو برود، بلکه هم تو خواهی مرد و هم آنان می‌میرند. مرگِ تو نیز کمترین سودی به حالشان ندارد؛ نه با مرگ تو به جاودانگی دست می‌یابند—چرا که همگان رفتنی‌اند—نه زندگی کوتاه و مدت‌دارشان از آزمایش و امتحان الهی خالی است—زیرا هیچ انسانی در زندگی دنیا از آن رها نیست—و نه در فرجام کار از قلمرو قدرت ما بیرون می‌روند، بلکه به سوی ما بازمی‌گردند تا حسابشان را برسیم و بر پایهٔ اعمالشان پاداش و کیفرشان دهیم.

و این سخن خدای متعال که: «أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخٰالِدُونَ » (آیا اگر تو بمیری، آنان جاودان خواهند بود؟) و نفرمود: «فهم خالدون» (آنان جاودانند، بدون الف و لام)، با استفهام انکاری‌اش، «قصر قلب» (انحصار وارونه؛ یعنی این باور غلط که جاودانگی ویژهٔ آنان است) را نفی می‌کند؛ گویی بیان می‌دارد که این گفتهٔ آنان: «نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ» (در انتظار حوادث روزگار برای اوییم)، سخن کسی است که برای خود جاودانگی می‌پندارد و تو را مانع آن می‌داند، به طوری که اگر تو بمیری، جاودانگی را تصاحب می‌کند و به چنگ می‌آورد و به یک زندگی جاودان می‌رسد؛ زندگی‌ای خوش و پرنعمت؛ در حالی که هرگز چنین نیست، بلکه هر انسانی چشندهٔ مرگ است و زندگی دنیا بر پایهٔ آزمایش و امتحان نهاده شده است. از سوی دیگر، آزمایش همیشگی و آزمونِ جاودانه معنایی ندارد، بلکه ناگزیر باید به سوی پروردگارشان بازگردند تا آنان را در برابر آنچه آزمود و آشکار ساخت، جزا دهد.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌منذر از ابن‌جُرَیح روایت کرده است که گفت: هنگامی که جبرئیل خبر درگذشت پیامبر را به ایشان داد، پیامبر فرمود: «پروردگارا، پس چه کسی به کار امتم خواهد رسید؟» در پی آن، این آیه نازل شد: «وَ مٰا جَعَلْنٰا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ » (و ما پیش از تو برای هیچ بشری جاودانگی قرار نداده‌ایم...).

می‌گویم: سیاق آیات که سیاق سرزنش و عتاب [کافران] است، با آنچه گفته شد سازگاری ندارد؛ افزون بر آنکه چنین پرسشی با شأن و موقعیت پیامبر (ص) تناسبی ندارد؛ گذشته از این، خبر دادن از وفات در اواخر زندگی پیامبر (ص) رخ داد، در حالی که این سوره از کهن‌ترین سوره‌های مکی است.