تفسیر آیهٔ ۲۴ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَهً قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَكُمْ » (انبیاء: ۲۴؛ آیا به جای او معبودانی برگزیده‌اند؟ بگو: دلیلتان را بیاورید...) تا پایان آیه.

«هَاتُوا» (بیاورید).

این کلمه اسمِ فعل به معنای «بیاورید» است؛ و «برهان» دلیلِ یقین‌آور و سودبخشِ علم است؛ و مراد از «ذکر» — چنان‌که از سیاق برمی‌آید — کتابِ نازل‌شده از سوی خداست. بنابراین مراد از «ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ» قرآنی است که بر پیامبر نازل شده، همانی که تا روز قیامت یادآورِ امّت اوست؛ و مراد از «ذِكْرُ مَنْ قَبْلِي» کتاب‌های پیامبران پیشین مانند تورات، انجیل، زبور و جز آن‌هاست.

و ممکن است مراد از آن، وحیِ فرودآمده بر خود پیامبر در قرآن باشد که یادآورِ همراهان آن حضرت (ص) است، و نیز وحیِ فرودآمده بر پیامبرانِ پیش از او دربارهٔ یگانه‌پرستی در عبادت، که در قرآن بازگو شده است؛ پس آنچه با کلمهٔ «هٰذٰا» به آن اشاره شده، همان دستور به یگانه‌پرستی در عبادت در قرآن است که هم بر خودِ او و هم بر پیامبران پیشین (ع) نازل گردیده است. گاهی نیز «ذکر» را به معنای خبر و جز آن تفسیر کرده‌اند که نباید به آن اعتنا کرد.

و در این آیه، احتمال دیگری از احتمالاتِ ناسازگار با اثبات معاد و حسابرسیِ پیش‌گفته دفع می‌شود؛ و آن این است که معبودانی جز خدای پاک و منزه برگزینند و آن‌ها را بپرستند و به این وسیله، از پرستش خدا و ولایتش بی‌نیاز شوند؛ همان ولایتی که بازگشت به سوی او، حسابرسی‌اش و واجب بودنِ پاسخ به دعوت پیامبرانش را به دنبال دارد. این احتمال به سبب نبودِ دلیل بر آن رد شده است، و خداوند با فرمان دادن به پیامبر (ص) برای مطالبهٔ دلیل، با آنان به رویارویی پرداخته و فرموده است:

«قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَكُمْ » (بگو برهانتان را بیاورید)

... تا آخر آیه.

و این سخن او: «قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَكُمْ هٰذٰا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَ ذِكْرُ مَنْ قَبْلِي » (بگو برهان خود را بیاورید؛ این یاد و کتابِ همراهان من، و یاد و کتاب پیشینیان من است)، به اصطلاح فن مناظره از قبیل «منع همراه با سند» (ایراد گرفتن بر ادعا همراه با آوردن دلیلی بر ضد آن) است؛ و حاصل معنایش این است که طرف مناظره از مدعی می‌خواهد برای ادعای بی‌دلیلِ خود دلیلی بیاورد، و در این خواسته‌اش به این تکیه می‌کند که خود دلیلی بر خلاف آن در دست دارد.

خدای متعال به پیامبرش (ص) می‌فرماید: به این کسانی که معبودانی جز خدا برگزیده‌اند بگو برای ادعایتان برهان بیاورید؛ زیرا ادعایی که دلیلی بر آن نیست شنیده نمی‌شود و از نظر عقل روا نیست بدان اعتماد گردد. و آنچه پیامبر در مطالبهٔ دلیل به آن استناد کرد، این است که کتاب‌های آسمانیِ فرودآمده از سوی خدای پاک و منزه، با آنچه ادعا کرده‌اید همراه نیست، بلکه در آن با شما مخالفت می‌ورزد؛ پس این قرآن که یادآورِ همراهان من است، و این دیگر کتاب‌ها همچون تورات و انجیل و جز آن‌ها که یادآور پیشینیان من هستند، همگی انحصار الوهیت در خدای متعال و واجب بودنِ عبادت او را بیان می‌کنند.

یا به این معناست که آنچه در قرآن از وحیِ نازل‌شده بر من آمده — و یادآورِ همراهان من است — و وحیِ نازل‌شده بر پیامبرانِ پیش از من — که یادآور پیشینیان من است — در موضوع پرستش معبود، الوهیت و عبادت را منحصر در خدای متعال می‌داند.

و این سخن او: «بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ » (بلکه بیشترشان حق را نمی‌دانند، از این رو روی‌گردان‌اند)، بازگشت به خطاب با پیامبر (ص) است، با این اشاره که بیشتر آنان حق را از باطل بازنمی‌شناسند؛ پس از اهل تشخیص نیستند که جز از پی دلیل نروند، و به همین سبب از حق و پیروی از آن روی گردانیده‌اند.

بحث روایی

و در کتاب «مجمع البیان»، دربارهٔ سخن خدای متعال: «هٰذٰا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَ ذِكْرُ مَنْ قَبْلِي » (این یادنامهٔ همراهان من و یادنامهٔ پیشینیان من است؛ انبیاء: ۲۴) آمده است: امام صادق (ع) فرمود: «منظور از یادنامهٔ همراهان من، رخدادهای آینده است، و منظور از یادنامهٔ پیشینیان من، رخدادهای گذشته است.»