تفسیر آیهٔ ۷۸ سورهٔ طه

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۷ تا ۷۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَقَدْ أَوْحَيْنٰا إِليٰ مُوسيٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً -إلي قوله- وَ مٰا هَديٰ » (و بی‌گمان به موسی وحی کردیم که بندگانم را شبانه حرکت بده و برای آنان راهی خشک در دریا پدید آور... تا آنجا که می‌فرماید: و [فرعون آنان را] هدایت نکرد). «اسراء» به‌معنای حرکت دادن در شب است و مراد از «عبادی» (بندگانم)، بنی‌اسرائیل هستند. دربارهٔ عبارتِ «فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً » گفته‌اند: مراد از ضرب، زدن با عصاست؛ همان‌گونه که کلام خدای متعال در جای دیگر قرآن بر آن دلالت دارد؛ و واژهٔ «طَرِيقاً » از باب توسعه و مجاز عقلی، مفعول‌به برای «اضْرِبْ» شده است و معنای اصلی‌اش این بوده: «بر دریا بزن تا برای آنان راهی شود» (پایان سخن او). همچنین ممکن است مراد از ضرب، ایجاد کردن و برپا ساختن باشد، مانند تعبیرهای «ضربتُ الخیمة» (خیمه را برپا کردم) و «ضربتُ القاعدة» (پایه‌ای نهادم).

واژهٔ «یَبَس»—به‌گفتهٔ راغب—مکانی است که در آن آب بوده و سپس آب از بین رفته است؛ و «دَرَك» (با دو فتحه) به‌معنای پیامد و رسیدنِ چیزی از پی چیز دیگر است. نسبت دادنِ پوشاندن («غَشِيَان») به موصولِ مبهمِ «ما» و صله قرار دادنِ خودِ فعل برای آن در آیه («فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ»)، برای به تصویر کشیدن هول و هیبتِ آن صحنه است که بر کسی پوشیده نیست. گفته شده است: در سخن خدای متعال که می‌فرماید: «وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ مٰا هَديٰ » (فرعون قومش را گمراه کرد و راه ننمود)، تکذیبِ ادعای فرعون به قومش نهفته است، آنجا که به آنان خطاب کرد: «وَ مٰا أَهْدِيكُمْ إِلاّٰ سَبِيلَ الرَّشٰادِ» (غافر: ۲۹؛ «و من شما را جز به راه درست و بالندگی هدایت نمی‌کنم»). بر این اساس، جملهٔ «وَ مٰا هَديٰ » (و هدایتشان نکرد)، تأکید و تکرار معنای «وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ » (و فرعون قومش را گمراه ساخت) نخواهد بود.