تفسیر آیهٔ ۲۷۴ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ...» (کسانی که اموال خود را شب و روز انفاق می‌کنند...) تا پایان آیه [بقره: ۲۷۴]. پنهان و آشکار (سرّ و علانیه) در برابر یکدیگرند و هر دو حال (قید حالت) برای «يُنْفِقُونَ» هستند و تقدیر کلام «مُسِرّينَ و مُعلِنينَ» (در حال پنهان داشتن و آشکار کردن) است. فراگیر آوردنِ همهٔ زمان‌ها و حالت‌ها در انفاق، برای نشان دادن اهتمام این انفاق‌کنندگان به دریافت پاداش کامل، و ژرف‌اندیشی و تلاش پیگیرشان در طلب خشنودی خدا و خواستنِ رضای اوست؛ از این رو خدای پاک و منزه به آنان نزدیک شد و با زبانی سرشار از مهربانی و لطف، به آنان وعده‌ای نیکو داد و فرمود: «فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ...» (پس پاداششان نزد پروردگارشان است...).

بحث روایی

در کتاب «مجمع البیان» دربارهٔ فرمودهٔ خدای متعال: «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ» تا آخر آیه آمده است: «دربارهٔ سبب نزول، از ابن‌عباس روایت شده که این آیه دربارهٔ علی بن ابی‌طالب (ع) نازل شد؛ چهار درهم همراه او بود، پس یکی را در شب، یکی را در روز، یکی را پنهانی و یکی را آشکارا صدقه داد؛ آن‌گاه نازل شد: «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ سِرّاً وَ عَلَانِيَةً» (کسانی که اموالشان را شب و روز، پنهان و آشکار انفاق می‌کنند)». طبرسی گوید: این همان مطلبی است که از امام باقر و امام صادق (ع) نیز روایت شده است.

می‌گویم: این معنا را عیاشی در تفسیر خود، شیخ مفید در کتاب «الاختصاص» و شیخ صدوق در کتاب «عیون اخبار الرضا» نیز روایت کرده‌اند.

در کتاب «الدر المنثور» آمده است: عبدالرزاق، عبد بن حمید، ابن‌جریر، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم، طبرانی و ابن‌عساکر از طریق عبدالوهاب بن مجاهد از پدرش، از ابن‌عباس دربارهٔ فرمودهٔ خدای متعال: «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ سِرّاً وَ عَلَانِيَةً» نقل کرده‌اند که گفت: «این آیه دربارهٔ علی بن ابی‌طالب (ع) نازل شد؛ چهار درهم داشت، پس درهمی را در شب، درهمی را در روز، درهمی را پنهانی و درهمی را آشکارا انفاق کرد».

در تفسیر البرهان از ابن‌شهرآشوب در کتاب «المناقب»، از ابن‌عباس، سُدّی، مجاهد، کلبی، ابوصالح، واحدی، طوسی، ثعلبی، طبرسی، ماوردی، قشیری، ثمالی، نقاش، فتّال، عبدالله بن حسین و علی بن حرب طائی در تفاسیرشان روایت شده است: «نزد فرزند ابوطالب [علی (ع)] درهم‌هایی از نقره بود؛ پس یکی را شبانه، یکی را در روز، یکی را پنهانی و یکی را آشکارا صدقه داد؛ پس نازل شد: «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ سِرّاً وَ عَلَانِيَةً»؛ ازاین‌رو خداوند هر یک درهم را «مال» نامید و او را به قبولی آن مژده داد».

در برخی از تفاسیر آمده است: این آیه دربارهٔ ابوبکر نازل شد که چهل هزار دینار صدقه داد؛ ده‌هزار در شب، ده‌هزار در روز، ده‌هزار پنهانی و ده‌هزار آشکارا.

می‌گویم: آلوسی در تفسیر خود ذیل این حدیث یادآور شده است: امام سیوطی بر آن خرده گرفته و گفته است خبرِ صدقه‌دادنِ چهل هزار دینار را تنها ابن‌عساکر در تاریخ خود از عایشه نقل کرده و در آن یادی از نزول آیه نیست؛ و گویا هر کس چنین ادعایی کرده، آن را از روایتی برداشت کرده که ابن‌منذر از ابن‌اسحاق آورده است که گفت: چون ابوبکر درگذشت و عمر به خلافت رسید، برای مردم خطبه خواند؛ پس حمد و ثنای الهی را چنان‌که سزاوار اوست به جا آورد و سپس گفت: «ای مردم! بی‌گمان پاره‌ای از طمعْ فقر، و پاره‌ای از نومیدیْ بی‌نیازی است؛ شما چیزهایی را گرد می‌آورید که نمی‌خورید و آرزوی اموری را دارید که به آن‌ها دست نمی‌یابید؛ و بدانید که پاره‌ای از بخلْ شاخه‌ای از نفاق است، پس برای خویش انفاقِ خیری کنید؛ پس کجایند اهل این آیه؟» و این آیهٔ کریمه را خواند. و تو می‌دانی که در این سخن هیچ دلالتی بر نزول آیه در حق او وجود ندارد؛ پایان سخن آلوسی.

در کتاب «الدر المنثور» به چند طریق از ابوامامه، ابودرداء، ابن‌عباس و دیگران نقل شده است که این آیه دربارهٔ دارندگان اسب‌های جنگی نازل شده است.

می‌گویم: مقصود از آنان، مرزدارانی هستند که شب و روز برای اسب‌ها هزینه می‌کنند؛ ولی عبارت آیه، یعنی فرمودهٔ او: «سِرّاً وَ عَلَانِيَةً» (پنهان و آشکار)، با این سخن سازگار نیست؛ زیرا چنین عمومیت و تقسیمی در انفاق بر اسب‌ها اصلاً معنایی ندارد.

در کتاب «الدر المنثور» نیز آمده است که مسیّب روایت کرده است: