تفسیر آیهٔ ۲۰۴ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيٰاةِ الدُّنْيٰا...» (و از مردم کسی هست که گفتارش در زندگی دنیا مایهٔ شگفتی تو می‌شود...)؛ عبارت «أَعْجَبَهُ الشَّيْءُ» به‌معنای خوشایند بودن است؛ یعنی آن چیز او را خوش آمد و شادمانش ساخت. و عبارت «فِي الْحَيٰاةِ الدُّنْيٰا» متعلق به «يُعْجِبُكَ» است؛ یعنی شگفتی و خوشایند بودن در دنیا از این روست که زندگی دنیا نوعی از حیات است که در آن جز بر ظاهر داوری نمی‌شود؛ اما باطن و درون در پسِ پرده و نهان است و تا زمانی که انسان به این زندگی دنیا وابسته است، آن را مشاهده نمی‌کند مگر آنکه از راه نشانه‌ها و آثار، به چیزی از باطن پی ببرد. و با این معنا، آیهٔ پس از آن تناسب دارد که خدای متعال می‌فرماید: «وَ يُشْهِدُ اللّٰهَ عَلىٰ مٰا فِي قَلْبِهِ» (و خدا را بر آنچه در دل دارد گواه می‌گیرد). معنای آیه این است که او به گونه‌ای سخن می‌گوید که کلامش تو را به شگفتی و خرسندی وامی‌دارد؛ از جمله سخنانی که با آن‌ها به رعایت حق، توجه به صلاح مردم و پیشرفت دین و جامعه اشاره می‌کند، در حالی که او در دشمنی با حق، سرسخت‌ترینِ دشمنان است. واژهٔ «أَلَدُّ» صفت برتر (اسم تفضیل) از ریشهٔ «لَدَّ، لَدُوداً» است، به معنای کسی که خصومت و دشمنی‌اش بسیار شدید باشد؛ و «الْخِصَام» جمعِ «خَصْم» (دشمن) است، مانند «صَعْب» و «صِعَاب» یا «كَعْب» و «كِعَاب»؛ و برخی نیز گفته‌اند که «الْخِصَام» مصدر است، و معنای «أَلَدُّ الْخِصَامِ» سرسخت‌ترین در دشمنی است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۲۰۴ تا ۲۰۷ با هم

این آیات دربردارندهٔ دسته‌بندی دیگری از مردم بر پایهٔ فرجامِ خصلت‌های آنان است؛ درست همان‌گونه که آیات پیشین، یعنی سخن خدای متعال که می‌فرماید: «فَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا «إلخ»» («پس از مردم کسی هست که می‌گوید: پروردگارا، در این دنیا به ما عطا فرما...»؛ بقره: ۲۰۰)، نیز دسته‌بندیِ دیگری از مردم را در بر داشت؛ با این تفاوت که آن آیات، مردم را از نظر دنیاطلبی یا آخرت‌خواهی تقسیم می‌کرد، ولی این آیات، آنان را از نظر دورویی (نفاق) و یکرنگی در ایمان دسته‌بندی می‌کند؛ ازاین‌رو پیوند و تناسبِ این آیات با آیاتِ حج تمتع کاملاً آشکار است. ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۰۴ و ۲۰۵ با هم

در کتاب «الدر المنثور» از سُدّی روایت شده است که دربارهٔ سخن خدای متعال: «وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ» (و از مردم کسی هست که گفتارش تو را شگفت‌زده می‌کند؛ تا آخر آیه) گفت: این آیه دربارهٔ اَخنَس بن شَریق ثَقَفی، هم‌پیمان بنی‌زهره نازل شد. او در مدینه نزد پیامبر (ص) آمد و گفت: آمده‌ام و خواهان اسلام هستم، و خدا می‌داند که من بی‌گمان راستگویم. پیامبر (ص) از این سخنِ او خوشحال شد، و این همان فرمودهٔ خدای متعال است: «وَ يُشْهِدُ اللّٰهَ عَلىٰ مٰا فِي قَلْبِهِ» (و خدا را بر آنچه در دل دارد گواه می‌گیرد). سپس او از نزد پیامبر بیرون رفت و به کِشتزار و الاغ‌هایی متعلق به گروهی از مسلمانان برخورد؛ آن زراعت را آتش زد و چهارپایان را پی کرد (کُشت). پس خدای متعال این آیه را نازل فرمود: «وَ إِذٰا تَوَلّٰى سَعىٰ فِي الْأَرْضِ» (و چون روی برمی‌گرداند، در زمین می‌کوشد... تا آخر آیه).

تفسیر آیه‌های ۲۰۴ تا ۲۰۶ با هم

و در مجمع‌البیان از ابن‌عباس روایت شده است: این سه آیه دربارهٔ شخص ریاکار نازل شده است؛ زیرا او خلاف آنچه در دل پنهان دارد آشکار می‌کند. او می‌گوید: همین معنا از امام صادق (ع) نیز روایت شده است.

می‌گویم: اما این سخن با ظاهر آیات سازگار نیست. و در برخی روایات از امامان اهل‌بیت (ع) آمده است که این آیات در شمار آیاتی است که دربارهٔ دشمنان ایشان نازل شده است.