تفسیر آیهٔ ۲۰۱ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

از اینجا علت ذکر «حَسَنَة» (نیکی) در گفتارِ اهل آخرت و نیامدن آن در سخنِ اهل دنیا آشکار می‌شود؛ زیرا کسی که دنیا را می‌خواهد، خواسته‌اش را مقید نمی‌سازد به اینکه نزد خدای پاک و منزه نیکو باشد، بلکه دنیا و هر آنچه را در زندگی این‌جهانی از آن بهره‌مند می‌شود، یکسره نزد او نیکو و هماهنگ با هوای نفس اوست؛ بر خلاف کسی که خواهانِ نعمت‌های نزد خدای پاک و منزه است، چرا که امور دنیا و آخرت نزد وی به نیک و بد تقسیم می‌شود و او از پروردگار خویش جز نیکی را نمی‌خواهد و درخواست نمی‌کند، نه بدی را.

بحث روایی

و در تفسیر عیاشی، از امام صادق (ع) دربارهٔ سخن خدای متعال: «رَبَّنٰا آتِنٰا فِي الدُّنْيٰا حَسَنَهً وَ فِي الْآخِرَهِ حَسَنَهً» (پروردگارا، در دنیا به ما نیکی و در آخرت نیکی عطا کن [بقره: ۲۰۱]) روایت شده که فرمود: «رضوان الله و الجنه في الآخره،و السعه في الرزق و حسن الخلق في الدنيا» (خشنودی خدا و بهشت در آخرت است، و گشایش در روزی و اخلاق نیک در دنیا).

و از آن حضرت (ع) روایت شده است که فرمود: «رضوان الله و التوسعه في المعيشه و حسن الصحبه،و في الآخره الجنه» (خشنودی خدا و گشایش در زندگی و همراهیِ نیکو [در دنیا]، و در آخرت بهشت است).

و از علی (ع) روایت است: «في الدنيا المرأه الصالحه،و في الآخره الحوراء،و عذاب النار امرأه السوء» ([نیکی] در دنیا زن شایسته است، و در آخرت حوریه، و عذاب آتش زن بدرفتار است).

می‌گویم: این روایات از قبیل بیان مصداق است و آیه معنایی عام دارد؛ و چون خشنودی خدای متعال هم در دنیا دست‌یافتنی است و هم ظهور کاملش در آخرت رخ می‌دهد، رواست که گاه از حسنات دنیا به شمار آید — چنان‌که در روایت اول گذشت — یا از حسنات آخرت، آن‌گونه که در روایت دوم ذکر شد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۲۰۰ و ۲۰۱ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «فَمِنَ النّٰاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِي الدُّنْيٰا...» (پس از میان مردم کسی هست که می‌گوید: پروردگارا، در دنیا به ما عطا کن...)؛ این بخش، فرع و نتیجه‌ای است بر این فرمودهٔ خدای متعال: «فَاذْكُرُوا اللّٰهَ كَذِكْرِكُمْ آبٰاءَكُمْ» (خدا را یاد کنید همان‌گونه که پدرانتان را یاد می‌کنید) [بقره: ۲۰۰]. و واژهٔ «الناس» (مردم) مطلق است؛ از این رو مقصود از آن عموم افراد انسان است، چه کافری که جز پدرانش را یاد نمی‌کند—یعنی جز افتخارات دنیوی را نمی‌جوید، تنها دنیا را می‌طلبد و کاری به آخرت ندارد—و چه مؤمنی که جز آنچه را نزد خدای پاک و منزه است نمی‌خواهد، و اگر هم چیزی از دنیا بخواهد تنها همان را می‌خواهد که پروردگارش برای او می‌پسندد. بر این پایه، مقصود از «گفتن» و دعا، درخواستی با زبان حال است نه فقط زبانِ گفتار (زبان قال). معنای آیه چنین می‌شود که برخی از مردم جز دنیا را نمی‌خواهند و برای آنان در آخرت هیچ بهره‌ای نیست، و برخی دیگر جز آنچه را پروردگارشان برایشان می‌پسندد—خواه در دنیا و خواه در آخرت—نمی‌خواهند، و برای اینان در آخرت بهره‌ای خواهد بود.

تفسیر آیه‌های ۲۰۰ تا ۲۰۲ با هم

حاصل معنای فرمودهٔ خداوند: «فَمِنَ النّٰاسِ مَنْ يَقُولُ» (پس برخی از مردم کسانی هستند که می‌گویند...) تا پایان این آیات، آن است که خدای متعال را یاد کنید؛ زیرا مردم بر دو دسته‌اند: گروهی که دنیا را می‌خواهند و جز آن را یاد نمی‌کنند و در آخرت هیچ بهره‌ای ندارند، و گروهی که آنچه را نزد خداست و او برایشان می‌پسندد می‌طلبند و در آخرت بهره‌ای دارند؛ و خداوند سریع‌الحساب است، در رسیدگی به خواستهٔ بنده‌اش شتاب می‌کند و آن را همان‌گونه که می‌خواهد به او عطا می‌فرماید؛ پس از دارندگانِ این بهره باشید با یادِ خدا، و با واگذاشتنِ یاد پروردگارتان از کسانی نباشید که هیچ بهره‌ای ندارند تا سرانجامْ نومید و مأیوس گردید.