تفسیر آیهٔ ۱۹۸ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ» (بر شما گناهی نیست که از پروردگارتان فزونی و روزی بجویید)، نظیرِ این سخنِ خدای متعال است که:

«يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نُودِيَ لِلصَّلاٰهِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا إِليٰ ذِكْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرگاه برای نمازِ روز جمعه ندا داده شد، به سوی یاد خدا بشتابید و دادوستد را رها کنید) تا آنجا که می‌فرماید: «فَإِذٰا قُضِيَتِ الصَّلاٰهُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ:» (پس هنگامی که نماز پایان یافت، در زمین پراکنده شوید و از فضل خدا بجویید؛ جمعه: ۹-۱۰). در این آیه، «طلب فضل خدا» جایگزین «دادوستد» شده است، پس مقصود از هر دو یکی است. از همین رو، در سنّت (روایات) نیز «طلب فضل» در این آیه [ی سورهٔ بقره] به خریدوفروش تفسیر شده، و آیه بر روا بودنِ دادوستد در اثنای حج دلالت دارد.

خدای متعال می‌فرماید: «فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْكُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ» (پس هنگامی که از عرفات کوچ کردید، خدا را در مشعرالحرام یاد کنید). «افاضه» به معنای بیرون رفتن و کوچ دسته‌جمعی از یک مکان است؛ بنابراین همان‌گونه که بر وقوف در مشعرالحرام — که همان مزدلفه است — دلالت دارد، بر وقوف در عرفات نیز دلالت می‌کند.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ اذْكُرُوهُ كَمٰا هَدٰاكُمْ...» (و او را یاد کنید همان‌گونه که شما را هدایت کرد...)؛ یعنی او را یادی کنید که هم‌سنگ و متناسب با هدایتگری‌اش نسبت به شما باشد، و [به یاد آورید] که بی‌گمان پیش از هدایتِ او، از گمراهان بودید.

بحث روایی

در تفسیر عیاشی از امام صادق (علیه‌السلام) دربارهٔ سخن خدای متعال: «لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ» (بقره: ۱۹۸) روایت شده که فرمود: «مقصود روزی است؛ بنابراین هرگاه شخص از احرامش بیرون آمد و مناسک را به انجام رساند، در موسم حج دادوستد کند.»

می‌گویم: و گفته شده است: مردم در دوران جاهلیت، تجارت در موسم حج را گناه می‌دانستند، پس خداوند با این آیه آن پندار را برداشت.

و در «مجمع‌البیان» آمده است: و گفته شده معنایش این است: «لا جناح عليكم أن تطلبوا المغفره من ربكم» (گناهی بر شما نیست که از پروردگارتان آمرزش بطلبید)؛ این را جابر از امام باقر (ع) روایت کرده است.

می‌گویم: در این سخن، به فراگیریِ واژهٔ فضل تمسک شده و آن را بر برترین مصداقش تطبیق کرده‌اند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۱۹۸ و ۱۹۹ با هم

بر این اساس، آوردن این حکم پس از سخن خدای متعال: «فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ» (پس چون از عرفات کوچ کردید) همراه با کلمهٔ «ثمّ» که نشان‌دهندهٔ تأخیر است، صرفاً با توجه به ترتیب در بیان لفظی (ترتیب ذکری) است، و این کلام در حکم استدراک (تدارک و جبران توهم پیشین) به شمار می‌رود؛ معنایش این است که احکام حج همان‌هاست که ذکر شد، جز اینکه بر شما واجب است در کوچ کردن، از عرفات کوچ کنید نه از مزدلفه. گاهی نیز گفته شده که در چینش این دو آیه جابه‌جایی و تقدیم و تأخیر صورت گرفته و ترتیب اصلی چنین بوده است: «ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ» و سپس «فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ».