تفسیر آیهٔ ۱۸۲ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلٰا إِثْمَ عَلَيْهِ»؛ «جَنَف» به معنای تمایل و انحراف است و گفته شده کجی پاها به سمت بیرون است، همان‌گونه که «حَنَف» (با حای بی‌نقطه) انحراف پاها به سمت داخل است. در هر حال، به قرینهٔ واژهٔ «إثم» (گناه)، مراد در اینجا انحراف و گرایش به گناه است. این آیه فرع و نتیجهٔ آیهٔ پیشین است و معنایش (و خدا داناتر است) چنین است: گناهِ تغییر دادن تنها بر عهدهٔ کسانی است که وصیتِ به نیکی و پسندیده را دگرگون می‌کنند؛ و در نتیجه: اگر کسی از وصیتِ وصیت‌کننده بیم داشته باشد که مبادا وصیتش گناه‌آلود یا متمایل به گناه باشد و با برگرداندن آن به آنچه گناه در آن نیست میان وارثان صلح برقرار سازد، گناهی بر او نیست؛ چراکه او وصیت پسندیده را تغییر نداده، بلکه چیزی را تغییر داده که در آن انحراف یا گناه بوده است.

بحث روایی

در کتاب مجمع‌البیان از امام باقر (ع) دربارهٔ سخن خدای متعال که فرمود: «فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً» (بقره: ۱۸۲؛ پس اگر کسی از انحرافِ وصیت‌کننده یا گناهِ او بیم داشته باشد...) روایت شده است که فرمود: «جَنَف» آن است که انحراف از روی خطا باشد؛ به‌گونه‌ای که وصیت‌کننده نداند دارد از مرز حق تجاوز می‌کند.

می‌گویم: با توجه به معنایی که در روایت برای «جنف» بیان شد، معنای این سخن روشن می‌شود که خدای متعال می‌فرماید: «فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ» (بقره: ۱۸۲؛ و میان آنان سازش دهد)؛ زیرا مقصود، آشتی دادن میان وارثان است، چرا که به سبب انحرافِ وصیت‌کننده میان آنان کشمکش و نزاع رخ می‌دهد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۸۱ و ۱۸۲ با هم

در تفسیر قمی روایت شده است که امام صادق (ع) فرمود: هرگاه مردی وصیت کند، برای وصی روا نخواهد بود؛ تغییر دادن وصیتی که او کرده است؛ بلکه باید آن را بر اساس همانچه وصیت کرده به اجرا درآورد، مگر آنکه به چیزی برخلاف دستور خدا وصیت کند و در وصیتش نافرمانی کرده و ستم روا دارد، که در این صورت وصی مجاز است آن را به سوی حق بازگرداند. مانند مردی که وارثانی دارد و تمام مال را به برخی از وارثانش اختصاص می‌دهد و برخی دیگر را محروم می‌سازد؛ پس برای وصی رواست که آن را به سوی حق بازگرداند. و این همان سخن خدای متعال است که فرمود: «جَنَفاً أَوْ إِثْماً» (بقره: ۱۸۲؛ انحرافی یا گناهی)؛ «جنف» تمایل به برخی وارثان و محروم ساختن برخی دیگر است، و «اثم» آن است که به آبادانی آتشکده‌ها و تهیهٔ نوشیدنی‌های مست‌کننده فرمان دهد؛ پس برای وصی حلال است که به هیچ‌یک از این‌ها عمل نکند.

فرمود: آیهٔ بعد از آن، این حکم را نسخ کرده است؛ آنجا که می‌فرماید: «فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً-فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَيْهِ» (بقره: ۱۸۲؛ پس اگر کسی از انحرافِ وصیت‌کننده یا گناهِ او بیم داشته باشد و میان آنان سازش دهد، گناهی بر او نیست). فرمود: مقصود، وصی است؛ اگر او از وصیت‌کننده دربارهٔ فرزندانش در وصیتی که به او سپرده، بیم انحرافی داشته باشد—در اموری برخلاف حق که خدا بدان خشنود نیست—بر او، یعنی بر وصی، گناهی نخواهد بود که آن وصیت را به سوی حق و به راهی که خداوند می‌پسندد، تغییر دهد.

می‌گویم: این از قبیل تفسیر آیه به آیه است؛ بنابراین اطلاقِ واژهٔ «نسخ» بر آن بر اساس اصطلاح رایج نیست، و پیش از این گذشت که نسخ در کلام امامان (ع) چه بسا بر معنایی غیر از اصطلاح اصولیان (دانشمندان علم اصول فقه) به کار می‌رود.