تفسیر آیهٔ ۱۸۱ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ»؛ ضمیر در «إِثْمُهُ» به «تبدیل» (تغییر دادن) بازمی‌گردد و سایر ضمیرها به «وصیت به معروف» برمی‌گردد که چون مصدر است، هر دو وجه تذکیر و تأنیث در ضمیر آن جایز است. و اینکه فرمود: «عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ» (بر کسانی است که آن را تغییر می‌دهند) و نفرمود «عَلَيْهِمْ» (بر آنان)، برای آن است که بر سببِ گناه ــ یعنی تغییر دادن وصیتِ پسندیده ــ دلالت کند و نیز نتیجه‌گیری آیهٔ بعد بر پایهٔ آن استوار شود.

بحث روایی

در کتاب کافی از محمد بن سوقه روایت شده است که گفت: از امام باقر (ع) دربارهٔ این سخن خدای عزوجل پرسش نمودم:

«فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَي الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ» (بقره: ۱۸۱؛ پس هر کس آن را بعد از شنیدنش تغییر دهد، گناهش تنها بر عهدهٔ کسانی است که تغییرش می‌دهند).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۸۱ و ۱۸۲ با هم

در تفسیر قمی روایت شده است که امام صادق (ع) فرمود: هرگاه مردی وصیت کند، برای وصی روا نخواهد بود؛ تغییر دادن وصیتی که او کرده است؛ بلکه باید آن را بر اساس همانچه وصیت کرده به اجرا درآورد، مگر آنکه به چیزی برخلاف دستور خدا وصیت کند و در وصیتش نافرمانی کرده و ستم روا دارد، که در این صورت وصی مجاز است آن را به سوی حق بازگرداند. مانند مردی که وارثانی دارد و تمام مال را به برخی از وارثانش اختصاص می‌دهد و برخی دیگر را محروم می‌سازد؛ پس برای وصی رواست که آن را به سوی حق بازگرداند. و این همان سخن خدای متعال است که فرمود: «جَنَفاً أَوْ إِثْماً» (بقره: ۱۸۲؛ انحرافی یا گناهی)؛ «جنف» تمایل به برخی وارثان و محروم ساختن برخی دیگر است، و «اثم» آن است که به آبادانی آتشکده‌ها و تهیهٔ نوشیدنی‌های مست‌کننده فرمان دهد؛ پس برای وصی حلال است که به هیچ‌یک از این‌ها عمل نکند.

فرمود: آیهٔ بعد از آن، این حکم را نسخ کرده است؛ آنجا که می‌فرماید: «فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً-فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَيْهِ» (بقره: ۱۸۲؛ پس اگر کسی از انحرافِ وصیت‌کننده یا گناهِ او بیم داشته باشد و میان آنان سازش دهد، گناهی بر او نیست). فرمود: مقصود، وصی است؛ اگر او از وصیت‌کننده دربارهٔ فرزندانش در وصیتی که به او سپرده، بیم انحرافی داشته باشد—در اموری برخلاف حق که خدا بدان خشنود نیست—بر او، یعنی بر وصی، گناهی نخواهد بود که آن وصیت را به سوی حق و به راهی که خداوند می‌پسندد، تغییر دهد.

می‌گویم: این از قبیل تفسیر آیه به آیه است؛ بنابراین اطلاقِ واژهٔ «نسخ» بر آن بر اساس اصطلاح رایج نیست، و پیش از این گذشت که نسخ در کلام امامان (ع) چه بسا بر معنایی غیر از اصطلاح اصولیان (دانشمندان علم اصول فقه) به کار می‌رود.