تفسیر آیهٔ ۹۶ سورهٔ مریم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا » (همانا کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، خدای رحمان برای آنان محبتی [در دل‌ها] قرار خواهد داد).

«وُدّ» و مودت به معنای محبت و دوستی است. در این آیه وعدهٔ زیبایی از سوی خدای متعال آمده است مبنی بر اینکه برای مؤمنانِ درست‌کردار، محبتی در دل‌ها پدید خواهد آورد؛ و این محبت را نه به روابط میان خودشان، نه به دیگران، و نه به دنیا، آخرت یا بهشت مقید نکرده است. بنابراین، وجهی ندارد که برخی از مفسران این وعده را به بهشت و گروهی دیگر به دل‌های مردم در دنیا و مانند آن محدود کنند.

در روایات شأن نزول، از طریق شیعه و اهل سنت آمده است که این آیه دربارهٔ حضرت علی (ع) نازل شده است؛ در برخی روایات اهل سنت نیز نقل شده که دربارهٔ مهاجران حبشه فرود آمده، و در پاره‌ای دیگر سخنان دیگری مطرح شده که در «بحث روایتیِ» آینده خواهد آمد.

بحث روایی

در تفسیر قمی به اسنادش از ابوبصیر روایت شده است که از امام صادق (ع) دربارهٔ سخن خدای عزوجل پرسیدم: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ-سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا » (همانا کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، به زودی خدای رحمان برایشان محبتی قرار می‌دهد)؛ فرمود: ولایت امیرالمؤمنین همان محبتی است که خدا از آن یاد کرده است.

می‌گویم: در کتاب «کافی» نیز به اسنادش از ابوبصیر از همان امام (ع) روایت شده است.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه و دیلمی از براء روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) به علی فرمود: بگو: «اللهم اجعل لي عندك عهدا-و اجعل لي عندك ودا و اجعل لي في صدور المؤمنين مودة» (خدایا، برای من نزد خودت پیمانی، و نزد خودت مهری، و در سینه‌های مؤمنان محبتی قرار ده). پس خداوند این آیه را نازل فرمود: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ-سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا » (همانا کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، به زودی خدای رحمان برایشان محبتی قرار می‌دهد)؛ گفت: پس این آیه دربارهٔ علی نازل شد.

و در همان کتاب، طبرانی و ابن‌مردویه از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: آیهٔ «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ-سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا » (همانا کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، به زودی خدای رحمان برایشان محبتی قرار می‌دهد) دربارهٔ علی بن ابی‌طالب نازل شد؛ گفت: یعنی محبتی در دل‌های مؤمنان.

و در «مجمع البیان» دربارهٔ آیه آمده است: در این‌باره دیدگاه‌هایی مطرح شده است؛ یکی از آن‌ها این است که این آیه ویژهٔ علی است؛ ازاین‌رو هیچ مؤمنی نیست مگر اینکه در دلش محبتی به علی (ع) وجود دارد؛ به نقل از ابن‌عباس.

و در تفسیر ابوحمزهٔ ثمالی آمده است: امام باقر (ع) برایم حدیث گفت که فرمود: پیامبر خدا (ص) به علی فرمود: بگو: «اللهم اجعل لي عندك عهدا،و اجعل لي في قلوب المؤمنين ودا» (بار الها، برای من نزد خودت پیمانی، و در دل‌های مؤمنان محبتی قرار ده). پس [علی] هر دو را گفت و این آیه نازل شد. نظیر این روایت از جابر بن عبدالله نیز نقل شده است.

می‌گویم: نویسندهٔ «روح المعانی» گفته است: «ظاهر آن است که بنا بر این، آیه مدنی باشد»؛ در حالی که تو خود آگاهی که در هیچ‌یک از این احادیث، کوچک‌ترین دلالتی بر وقوع این ماجرا در مدینه وجود ندارد.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌جریر، ابن‌منذر و ابن‌مردویه از عبدالرحمن بن عوف روایت کرده‌اند که: هنگامی که به مدینه هجرت کرد، از فراق یارانش در مکه ــ از جمله شیبة بن ربیعه، عتبة بن ربیعه و امیة بن خلف ــ در دلش اندوهگین شد؛ پس خداوند نازل فرمود: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ- سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا » (همانا کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، به زودی خدای رحمان برایشان محبتی قرار می‌دهد).

می‌گویم: صریح این حدیث مدنی بودنِ آیه است، اما اتفاق‌نظر همگان بر مکی بودنِ سراسرِ سوره با تمام آیاتش، این سخن را رد می‌کند؛ و این مطلب در آغاز سوره گذشت.

و در همان کتاب، حکیم ترمذی و ابن‌مردویه از علی روایت کرده‌اند که گفت: از پیامبر خدا (ص) دربارهٔ سخن خدا «سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا » (به زودی خدای رحمان برایشان محبتی قرار می‌دهد) پرسیدم که این چیست؟ فرمود: محبت در دل‌های مؤمنان و فرشتگان مقرب است؛ ای علی، همانا خداوند سه چیز به مؤمن عطا کرده است: مهر و محبت، شیرینی و خوش‌آیندی، و شکوه و هیبت در سینه‌های شایستگان.

می‌گویم: «مِقَه» همان محبت است؛ و روایات دیگری نیز به همین معنا از طریق اهل سنت نقل شده که مبتنی بر عمومیتِ لفظ آیه است، و این عمومیت با خاص بودنِ شأن نزول منافاتی ندارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۸۲ و ۹۶ با هم

به هر روی، عمومیتِ لفظِ آیه در جای خود باقی و معتبر است؛ و ظاهر چنین می‌نماید که این آیه با سخن پیشینِ حق‌تعالی پیوند دارد که می‌فرمود:

«سَيَكْفُرُونَ بِعِبٰادَتِهِمْ وَ يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا» (مریم: ۸۲؛ به‌زودی عبادتِ آنان را انکار می‌کنند و بر ضدشان خواهند بود).