تفسیر آیهٔ ۸۷ سورهٔ مریم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «لاٰ يَمْلِكُونَ الشَّفٰاعَهَ إِلاّٰ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً » (اختیار شفاعت ندارند، مگر کسی که نزد خدای رحمان پیمانی گرفته باشد). این دومین پاسخ به بت‌پرستان دربارهٔ معبود گرفتنِ بت‌ها برای شفاعت است؛ و خلاصه‌اش این‌که چنان نیست که هر کس را انسان مایل به شفاعتش باشد و او را معبود گیرد تا برایش شفاعت کند، واقعاً شفیع گردد؛ بلکه مالکیتِ شفاعت تنها با پیمانی از سوی خدا به دست می‌آید، و چنین پیمانی جز برای تک‌تکِ مقربان درگاهش وجود ندارد. خدای متعال می‌فرماید: «وَ لاٰ يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَهَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ» (و کسانی را که به جای او می‌خوانند اختیار شفاعت ندارند، مگر کسانی که به حق گواهی داده باشند و خود آگاه باشند؛ زخرف: ۸۶).

و گفته شده است: مراد این است که شفاعت‌شوندگان مالک و سزاوار شفاعت نمی‌شوند مگر کسی که نزد خدای رحمان پیمانی گرفته باشد؛ و آن پیمان، ایمان به خدا و تصدیق پیامبری است. و گفته شده است: پیمان، همان وعده‌ای است که خدای متعال برای شفاعت کردن به آنان داده است، چنان‌که بر پایهٔ روایات دربارهٔ پیامبران، امامان، مؤمنان و فرشتگان آمده است. و نیز گفته شده است: پیمان، گواهی دادن به یگانگی خدا («لا إله إلا الله»)، بیزاری جستن از هر نیرو و توانی [جز از سوی خدا] و امید نبستن مگر به خداست. با این حال، وجه نخست [که شفاعت‌کنندگان را مقصود می‌داند] موجه‌تر است و با سیاق آیه سازگاری بیشتری دارد.

بحث روایی

و در کتاب «کافی» با سندش از ابوبصیر از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که گفت: پرسیدم سخن خداوند:

«لاٰ يَمْلِكُونَ الشَّفٰاعَهَ إِلاّٰ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً » (اختیار شفاعت ندارند مگر کسی که نزد خدای رحمان پیمانی گرفته باشد)،

[مراد چیست؟] فرمود: «مگر کسی که به ولایت امیرالمؤمنین و امامان پس از او باور و پایبندی داشته باشد؛ و این همان پیمان نزد خداست.»

می‌گویم: و در کتاب «الدر المنثور» از ابن‌عباس از پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) روایت شده است: «هر کس شادمانی‌ای به مؤمنی برساند مرا شاد کرده است، و هر کس مرا شاد کند، نزد خدا پیمانی گرفته است...» تا پایان حدیث؛

و از ابوهریره از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) روایت کرده است: «پاسداری از پیمان، همان پایبندی و مراقبت بر نمازهای پنج‌گانه است.» در اینجا روایات دیگری نیز از طریق شیعه و اهل‌سنت هست که نزدیک به آنچه آوردیم می‌باشد؛ و از مجموع آن‌ها چنین استفاده می‌شود که پیمانِ گرفته‌شده نزد خدا، باورِ حق یا عمل صالحی است که مؤمن را در روز قیامت نجات می‌بخشد، و آنچه در روایات آمده از باب بیان مصداق‌های گوناگون است.

و نیز بدان که روایات گذشته بر این مبنا هستند که مراد از دارندهٔ شفاعت در آیه، کسی است که شفاعت نصیبش می‌شود یا مفهومی عام‌تر است که هم شفاعت‌کنندگان و هم شفاعت‌شوندگان را دربرمی‌گیرد؛ اما اگر مراد تنها شفاعت‌کنندگان باشند، این روایات با آیه ارتباطی نخواهند داشت.