تفسیر آیهٔ ۲۶ سورهٔ مریم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «فَكُلِي وَ اشْرَبِي وَ قَرِّي عَيْناً » (پس بخور و بنوش و دیده روشن دار [شادمان باش]). «قرار العین» (روشنی چشم) کنایه از شادمانی است؛ چنان‌که گفته می‌شود: «أقر الله عليك أي سرك» (خداوند تو را شادمان گردانید). و معنا چنین است: پس از این خرمای تازه‌ای که فرومی‌ریزد بخور، و از آن جویباری که زیر پای توست بنوش، و بدون اینکه غمگین باشی شادمان باش. کام‌روایی از خوردن و نوشیدن، از نشانه‌های سرور و شادمانی است؛ زیرا انسان مصیبت‌زده چندان درگیر مصیبت خویش است که نمی‌تواند از غذای لذیذ و نوشیدنی گوارا لذت ببرد و اندوهش او را بازمی‌دارد. پس معنای سخن چنین است: از خرمای تازه بخور و از آن جویبار بنوش و به‌خاطر آنچه خدا به تو بخشیده است، بدون هیچ اندوهی شادمان باش؛ و اما در مورد آنچه از تهمت مردم و بازخواستِ آنان می‌ترسی، سکوت پیشه کن و با هیچ‌کس سخن مگو، چراکه من خود تو را از پاسخ‌دادن به آنان بی‌نیاز خواهم کرد.

خدای متعال می‌فرماید: «فَإِمّٰا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا » (پس اگر از آدمیان کسی را دیدی، بگو: من برای [خدای] رحمان روزه نذر کرده‌ام، بنابراین امروز با هیچ انسانی سخن نخواهم گفت). مراد از روزه، روزهٔ سکوت است؛ چنان‌که نتیجه‌گیری و تفریعی که در این سخن آمده بر آن دلالت دارد:

«فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا » (بنابراین امروز هرگز با هیچ انسانی سخن نخواهم گفت).

همچنین از سیاق دانسته می‌شود که روزهٔ سکوت در آن روزگار سنتی معمول و شناخته‌شده بوده است؛ از همین رو، این عذر به عنوان امری مسلم و پذیرفته‌شده مطرح شد. و «إنسی» منسوب به «إنس» در برابر «جن» است و مراد از آن، فردی از انسان‌هاست.

و در سخن خدای متعال: «فَإِمّٰا تَرَيِنَّ » تا آخر، «ما» زائده است و در اصل چنین بوده: «إن ترَی بشراً فقولی...» (اگر انسانی را دیدی، بگو...)؛ و معنا چنین است:

اگر انسانی را دیدی و با تو سخن گفت یا دربارهٔ ماجرای فرزند از تو پرسید، بگو... و مراد از «قول» (گفتن)، فهماندن با اشاره است؛ زیرا گاه فهماندن با اشاره نیز «قول» نامیده می‌شود. و از فَرّاء نقل شده که عرب هر پیامی را که به انسان برسد — از هر راهی که رسیده باشد — کلام می‌نامد، مادامی که با مفعول مطلق تأکید نشده باشد؛ و هرگاه با مصدر تأکید شود، جز کلام حقیقی نخواهد بود.

و بعید نیست به کمک سیاق، از این سخن: «فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً » (بگو: من برای خدای رحمان روزه نذر کرده‌ام) چنین فهمیده شود که به مریم فرمان داد در همان ساعت نیت روزه کند و آن را برای خدا بر خود نذر نماید، تا سخن او خبردادن از چیزی نباشد که واقعیت ندارد.

و جملهٔ «فَإِمّٰا تَرَيِنَّ » تا آخر، در هر حال متفرع بر این سخن است: «وَ قَرِّي عَيْناً » (و دیده روشن دار)؛ و مراد این است که با هیچ بشری سخن مگو و به کسی که دربارهٔ کار من پرسشی دارد پاسخ مده، بلکه کار را به من واگذار کن؛ زیرا من خود تو را از پاسخ به پرسش آنان بی‌نیاز می‌سازم و ستیزه‌جویی‌شان را دفع می‌کنم.

بحث روایی

و در کتاب «کافی» به سند خود از جراح مدائنی از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «إن الصيام ليس من الطعام و الشراب وحده» (همانا روزه تنها به نخوردن و نیاشامیدن نیست). سپس فرمود: مریم گفت: «إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً » (من برای خدای رحمان روزه‌ای نذر کرده‌ام) [مریم: ۲۶]، «أي صوما صمتا-و في نسخة أي صمتا-فإذا صمتم فاحفظوا ألسنتكم و غضوا أبصاركم- و لا تنازعوا و لا تحاسدوا. الحديث.» (یعنی روزه‌ای همراه با سکوت—و در نسخه‌ای: یعنی سکوت—پس چون روزه گرفتید، زبان‌هایتان را حفظ کنید و چشمانتان را فروپوشید، و با یکدیگر نزاع نکنید و به هم حسد نبرید). تا پایان حدیث.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۵ و ۲۶ با هم

و در کتاب «خصال»، از علی (ع) در «حدیث اربعمائه» (روایتی شامل چهارصد آموزه) آمده است: «ما تأكل الحامل من شيء و لا تتداوى به أفضل من الرطب-قال الله تعالى لمريم: «وَ هُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَهِ-تُسٰاقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا فَكُلِي وَ اشْرَبِي-وَ قَرِّي عَيْناً » .» (زن باردار هیچ خوراکی نمی‌خورد و دارویی مصرف نمی‌کند که از رطب [خرمای تازه] بهتر باشد؛ خدای متعال به مریم فرمود: «و تنهٔ نخل را به‌سوی خود تکان بده تا خرمای تازه و چیده‌شده بر تو فروریزد؛ پس بخور و بنوش و دیده روشن دار» [مریم: ۲۵-۲۶]).

می‌گویم: این مضمون در چندین روایت از طریق اهل سنت از پیامبر (ص) و از طریق شیعه از امام باقر (ع) روایت شده است.