تفسیر آیهٔ ۵۳ سورهٔ کهف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ رَأَي الْمُجْرِمُونَ النّٰارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوٰاقِعُوهٰا وَ لَمْ يَجِدُوا عَنْهٰا مَصْرِفاً » (و مجرمان آتش را می‌بینند و یقین پیدا می‌کنند که در آن خواهند افتاد، و هیچ گریزگاهی از آن نمی‌یابند). آوردن واژهٔ «مجرمان» به جای «مشرکان» نشان می‌دهد که این حکم فراگیر است و همهٔ اهل جرم را در بر می‌گیرد؛ و بنا بر آنچه گفته شده، مراد از ظن در اینجا همان علم و یقین است، و این سخن خدا بر آن گواهی می‌دهد که فرمود: « وَ لَمْ يَجِدُوا عَنْهٰا مَصْرِفاً » (و هیچ گریزگاهی از آن نیافتند).

و بنا بر آنچه گفته‌اند، مقصود از «مواقعة النار»، افتادن در آتش است؛ و دور نیست که مراد، تحقق افتادن از هر دو سو باشد؛ بدین معنا که هم آنان با درآمدن به دوزخ در آتش واقع می‌شوند و هم آتش با شعله‌ور ساختنشان بر آنان فرود می‌آید و دربرشان می‌گیرد.

و سخن خدا که فرمود: « وَ لَمْ يَجِدُوا عَنْهٰا مَصْرِفاً »؛ واژهٔ «المصرف» با کسر راء (مَصْرِف)، اسم مکان از ریشهٔ «صرف» است؛ یعنی جایی نیافتند که به آن رو آورند و از آتش دور شوند، و هیچ راه گریزی نبود.

«بحث روایی»

در تفسیر البرهان از ابن‌بابویه با سندش از ابومعمر سعدان روایت شده است که علی(ع) دربارهٔ کلام خدای متعال: « وَ رَأَي الْمُجْرِمُونَ النّٰارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوٰاقِعُوهٰا » فرمود: یعنی یقین کردند که وارد آن خواهند شد.

در کتاب «الدر المنثور»، احمد، ابویعلی، ابن‌جریر، ابن‌حبّان، حاکم (که روایت را صحیح دانسته) و ابن‌مردویه از ابوسعید خُدری از پیامبر خدا(ص) نقل کرده‌اند که فرمود: کافر در روز قیامت به اندازهٔ پنجاه‌هزار سال به سختی و رنج می‌افتد—همچنان‌که در دنیا عمل [شایسته] نکرد—و کافر جهنم را می‌بیند و از مسافت چهل سال راه گمان می‌کند که جهنم با او برخورد می‌کند و در بر می‌گیردش.

می‌گویم: این روایت سخن گذشتهٔ ما را تأیید می‌کند که واژهٔ «مواقعه» در آیه، به صورت طرفینی و اثرگذاریِ دوطرفه به کار رفته است.