تفسیر آیهٔ ۴۳ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰاليٰ عَمّٰا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً » (او منزه است و از آنچه می‌گویند بسیار والاتر و برتر است). «تعالی» به معنای برتری بسیار و به اوج رسیده است، و از همین رو مفعول مطلق، یعنی « عُلُوًّا » را به « كَبِيراً » وصف کرده است؛ بنابراین معنای کلام چنین است: «تعالی تعالیاً» (به نهایت والایی برتری جست).

و این آیه تنزیه خدای متعال است از سخن مشرکان مبنی بر اثبات خدایان، و از اینکه فرمانروایی و ربوبیت او چنان باشد که دیگری بتواند بدان دست یابد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۲ و ۴۳ با هم

« سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰاليٰ عَمّٰا يَقُولُونَ » (او منزه و فراتر است از آنچه می‌گویند) تا آخر آیه؛ چرا که این تعبیر ظهور دارد در اینکه فرضِ وجود خدایان—که لازمه‌اش راهجویی آنان به سوی خداست—پیامد ناگوار و محذور بزرگی به دنبال دارد که ساحت عظمت و کبریا آن را برنمی‌تابد؛ مانند اینکه فرمانرواییِ او دستخوشِ راهجویی دیگران و هجوم غیر بر آن قرار گیرد و چنان باشد که حکومت او بنا بر طبع خویش مانع و ابایی از ربوده شدن و انتقال به دیگری نداشته باشد.

تفسیر آیه‌های ۴۳ و ۴۴ با هم

و ممکن است هر دو آیه، یعنی این فرمودهٔ او: « سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰاليٰ عَمّٰا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً. تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰاوٰاتُ » تا آخر، هر دو در معنای استثنا باشند، و تقدیر کلام چنین باشد: اگر معبودانی با او بودند، جویای چیره شدن بر او و برکنار کردنش از فرمانروایی‌اش می‌شدند، اما خدای سبحان به ذاتِ فیّاض خود—که هر چیزی به او برپاست و ربوبیت همواره از آنِ اوست بدون اینکه از وی جدا شود یا به دیگری منتقل گردد—ذات خویش را از چنین نقصی پیراسته می‌دارد؛ و همین‌گونه مُلک او، یعنی جهان آسمان‌ها و زمین و هر که در آن‌هاست، با ذات‌های تسبیح‌گوی خود، خدای سبحان را منزه می‌دارند؛ زیرا ذات آن‌ها به او برپاست، چندان‌که اگر یک چشم بر هم زدن از او گسسته یا از فیضش محروم بمانند، نابود و معدوم می‌شوند؛ پس نه خدایانی با او هستند و نه حکومت و ربوبیت او چیزی است که دیگری بتواند در پی آن برآید؛ پس در این معنا نیک بنگر.