تفسیر آیهٔ ۱۰۹ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و فرموده است: « وَ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ يَبْكُونَ وَ يَزِيدُهُمْ خُشُوعاً » (و گریان به چانه بر زمین می‌افتند و بر فروتنی‌شان می‌افزاید)؛ تکرارِ به چانه بر زمین افتادن و همراه ساختنِ آن با گریه، برای رساندن معنای «خضوع» یعنی فروتنیِ بدنی است، همان‌گونه که جملهٔ دوم بیانگر معنای «خشوع» یعنی فروتنیِ قلبی است؛ بنابراین برآیندِ آیه این است که آنان هم در ظاهر فروتنی می‌ورزند (خضوع دارند) و هم در باطن خاشعند.

در این آیه، ویژگی ویژهٔ مؤمنان برای آنان اثبات شده است؛ همان ویژگی که پیش‌تر با این آیه به آن اشاره شد: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ» (و از قرآن آنچه را برای مؤمنان شفا و رحمت است فرو می‌فرستیم؛ اسراء: ۸۲). چنان‌که خصلتِ ویژهٔ مشرکان، یعنی انکار رستاخیز، نیز از آنان نفی گردیده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰۷ تا ۱۰۹ با هم

در این سه آیه روشن شده است که قرآن از ایمان‌آوردنِ آنان بی‌نیاز است؛ نه از آن رو که ایمانِ دانش‌یافتگانِ پیش از آن (عالمان اهل کتاب) نیاز قرآن را به ایمان دیگران برطرف می‌سازد، بلکه از این رو که ایمان‌آوردنِ آنان به قرآن آشکار می‌کند که این کتابْ حق است و به‌حق نازل شده، و در حقانیتش هیچ نیازی و در کمالش هیچ چشم‌داشتی به ایمانِ هیچ مؤمنی و تصدیقِ هیچ تصدیق‌کننده‌ای ندارد. بنابراین، اگر به آن ایمان بیاورند، به سود خودشان است و اگر کفر ورزند، به زیان خودشان خواهد بود؛ نه سودی برای قرآن دارد و نه زیانی به آن می‌رساند.

خداوندِ سبحان نخست روی‌گردانیِ مشرکان از قرآن، کفرورزیدنشان به آن، بی‌اعتنایی‌شان به معجزه‌بودنِ خودِ قرآن، و درخواست‌هایشان برای آوردنِ معجزات دیگر را یادآور شد؛ سپس چنان ویژگی‌های کمال و نشانه‌های اعجازآمیزی در لفظ و معنای قرآن، و چنان تأثیر عمیقی بر جان‌ها و کیفیتی برای فرودآمدنش بیان فرمود که کاملاً روشن شد این کتاب حقیقتی استوار است که به‌هیچ‌روی بطلان و تباهی به آن راه ندارد. آن‌گاه در این آیات خاطرنشان کرد که قرآن از ایمانِ آنان بی‌نیاز است؛ بنابراین خود دانند و آنچه از ایمان یا کفر برمی‌گزینند.