تفسیر آیهٔ ۱۰۴ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ قُلْنٰا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرٰائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَهِ جِئْنٰا بِكُمْ لَفِيفاً » (و پس از او به بنی‌اسرائیل گفتیم: در این سرزمین ساکن شوید، و هنگامی که وعدهٔ آخرت فرا رسد، همهٔ شما را درهم‌آمیخته و گردآمده می‌آوریم). مراد از سرزمینی که مأمور شدند در آن سکونت گزینند، همان سرزمین مقدس است که خداوند برایشان مقرّر فرموده بود؛ به گواهیِ سخن پروردگار: «ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَهَ الَّتِي كَتَبَ اللّٰهُ لَكُمْ» (مائده: ۲۱؛ به سرزمین مقدسی که خدا برای شما مقرّر کرده است درآیید) و آیاتی دیگر؛ همچنان‌که به گواهی سیاق، مراد از «زمین» در آیهٔ پیشین، سراسر زمین یا سرزمین مصر بوده است.

و سخن پروردگار که فرمود: « فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَهِ » (پس هنگامی که وعدهٔ آخرت فرا رسد)، یعنی وعدهٔ بازگشتِ پسین یا زندگیِ آخرت؛ و بنا بر آنچه مفسران گفته‌اند، مراد از آن روز قیامت است. و سخن او که فرمود: «جِئْنٰا بِكُمْ لَفِيفاً» (شما را درهم‌پیچیده می‌آوریم)، یعنی در حالی که همگی گرد آمده‌اید و به یکدیگر پیوسته‌اید.

معنای آیه چنین است: پس از غرق‌شدن فرعون، به بنی‌اسرائیل گفتیم در سرزمین مقدس ساکن شوید—در حالی که فرعون می‌خواست آنان را از آن سرزمین ریشه‌کن سازد—پس چون روز قیامت فرارسد، شما را همگی گردآمده و درهم‌پیچیده برای حسابرسی و داوری نهایی می‌آوریم.

دور نیست که مراد از وعدهٔ آخر، همان باشد که خدای پاک و منزه در آغاز همین سوره دربارهٔ تقدیر بنی‌اسرائیل با این سخن یاد فرمود: « فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَهِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَ لِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمٰا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّهٍ وَ لِيُتَبِّرُوا مٰا عَلَوْا تَتْبِيراً » (اسراء: ۷)؛ هرچند بیشتر مفسران آن را نگفته‌اند. با این وجه، پایان این سوره به آغاز آن پیوند می‌خورد و معنا چنین می‌شود: ما پس از غرق‌شدن فرعون به آنان فرمان دادیم در سرزمین مقدسی که فرعون شما را از آن بازمی‌داشت ساکن شوید و در آن بمانید تا هنگامی که وعدهٔ آخر فرا رسد—که در آن، بلای کشتار، اسارت و تبعید شما را در بر می‌گیرد—آن‌گاه شما را از آن سرزمین گرد آورده و درهم‌پیچیده می‌آوریم؛ و آن واقعه، همان اسارت و تبعیدشان به بابل است.

بر پایهٔ این وجه، نکتهٔ مترتب‌شدن این سخن که « فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَهِ » (پس چون وعدهٔ آخر فرا رسد...) بر کلام پیشین روشن می‌شود که فرمود:

« وَ قُلْنٰا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرٰائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ » (و پس از او به بنی‌اسرائیل گفتیم در این سرزمین ساکن شوید)؛ بر خلاف وجه پیشین که در آن، نکتهٔ آشکاری بر این پیوند و ترتّب وجود ندارد.