تفسیر آیهٔ ۱۱۹ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهٰالَهٍ ثُمَّ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ وَ أَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ» (سپس پروردگارت برای کسانی که از روی نادانی کار بد کردند، آن‌گاه پس از آن توبه نمودند و کار خود را اصلاح کردند، بی‌گمان پروردگارت پس از آن، آمرزنده و مهربان است). «جهالت» و «جهل» به یک معنایند و در اصل در برابر علم قرار دارند، اما جهالت بیشتر به معنای روشن نبودنِ کاملِ واقعیت به کار می‌رود، هرچند انسان مقداری آگاهی داشته باشد که تکلیف را متوجه او سازد؛ مانند حال کسی که مرتکب حرام‌ها می‌شود در حالی که به حرمت آن‌ها آگاه است، ولی هواهای نفسانی بر او چیره می‌شوند و او را به گناه وامی‌دارند و نمی‌گذارند در حقیقتِ این مخالفت و نافرمانی بیندیشد. پس او به آنچه انجام داده آگاهی دارد و از همین رو بر کردارش مؤاخذه و مجازات می‌شود، اما با این حال از حقیقت امر غافل و ناآگاه است؛ و اگر به‌تمامی بینش می‌یافت، هرگز دست به آن کار نمی‌زد.

مراد از جهالت در آیه همین معناست؛ زیرا اگر معنای نخست مراد بود و این عملِ زشت از نظر حکمش یا از نظر موضوعش ناشناخته می‌بود، اصلاً گناه به شمار نمی‌آمد تا به توبه و به دنبال آن آمرزش و رحمت نیاز داشته باشد.

و در این‌که توبه ابتدا به اصلاح مقید شده و سپس در پایان، ضمیر به‌تنهایی به توبه بازگردانده شده در سخن خدا که:

«إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ» (بی‌گمان پروردگار تو پس از آن بسیار آمرزنده است)

دلالتی است بر این‌که شمول آمرزش و رحمت از پیامدهای توبه است؛ امّا اصلاح تنها برای روشن‌ساختن حقیقتِ توبه و آشکار شدن این است که آن توبه، توبه‌ای واقعی و بازگشتی راستین است، نه صِرف صورتی بی‌محتوا و خالی از معنا.

و سخن خدا در پایان آیه: « إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهٰا» (بی‌گمان پروردگار تو پس از آن)، خلاصه‌ای از بیانِ مفصل در آغاز آیه است که فرمود:

«إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ» (بی‌گمان پروردگار تو برای کسانی که...)

تا پایان آیه، و فایده‌اش در امان ماندن فهم شنونده از پریشانی و سردرگمی، و نمایاندن توجهِ ویژه به این است که آمرزش و رحمت پس از توبه می‌آید؛ نظیر آنچه پیش‌تر در سخن خدا گذشت که فرمود: « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ» (سپس بی‌گمان پروردگار تو برای کسانی که پس از آن‌که شکنجه شدند هجرت کردند، سپس جهاد نمودند و شکیبایی ورزیدند، یقیناً پروردگار تو پس از آن بسیار آمرزنده و مهربان است؛ نحل: ۱۱۰).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۱۸ و ۱۱۹ با هم

پس روشن شد که این آیه به سخنِ پیش از خود دربارهٔ حلال و حرام کردن پیوسته است، و به‌منزلهٔ پاسخی به یک پرسش مقدر است، و آنچه پس از آن آمده، یعنی سخن خداوند: « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ» (سپس پروردگارت برای کسانی که کار بد کردند...) تا آخر آیه، نیز به آن پیوسته و کامل‌کنندهٔ مضمون آن است.

و این آیه — چنان‌که پیش‌تر به آن اشاره شد — به آیهٔ پیش از خود متصل و کامل‌کنندهٔ مضمون آن است. و معنای این دو آیه چنین است: ما با تحریم پاکیزه‌هایی که بر بنی‌اسرائیل حرام کردیم به آنان ستم نکردیم، بلکه خودشان به خویشتن ستم کردند؛ زیرا گناهان را مرتکب شدند و بر آن پافشاری نمودند، و این کار به تحریم پاکیزه‌ها بر آنان انجامید. با این همه، درِ آمرزش و رحمت گشوده است؛ و بی‌گمان پروردگار تو برای کسانی که از روی نادانی کار بدی انجام دادند — یعنی مرتکب گناه شدند — و سپس پس از آن توبه کردند و کار خود را اصلاح نمودند تا توبه آشکار و استوار گردد، پروردگار تو پس از آن — یعنی پس از توبه — بسیار آمرزنده و مهربان است.