تفسیر آیهٔ ۱۸ سورهٔ حجر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

«استراقِ سمع» (دزدانه گوش دادن) به معنای پنهانی شنیدنِ سخن است؛ مانند کسی که مخفیانه به گفت‌وگوی دیگران که میان خود آهسته سخن می‌گویند، گوش بسپارد. دزدانه گوش دادنِ شیاطین نیز تلاش آنان برای آگاهی از پاره‌ای سخنانِ فرشتگان با یکدیگر است؛ همان‌طور که آیات پیش‌گفته از سورهٔ صافات بر آن دلالت دارد.

«شهاب» همان شعله‌ای است که از آتش برمی‌خیزد، و به اجرام نورانی‌ای که در جوّ دیده می‌شوند نیز اطلاق می‌گردد؛ گویی ستاره‌ای است که ناگهان از سویی به سوی دیگر پرتاب می‌شود، به سرعت حرکت می‌کند و بی‌درنگ خاموش می‌گردد.

بحث روایی

و در همان کتاب، دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « إِلاّٰ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ مُبِينٌ » (مگر آن‌کس که دزدانه گوش فرا دهد، که شهابی آشکار و روشن در پی‌اش می‌افتد) آمده است که فرمود:

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۶ تا ۱۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَقَدْ جَعَلْنٰا فِي السَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ زَيَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِينَ » (و ما در آسمان برج‌هایی پدید آوردیم و آن را برای تماشاگران آراستیم) تا پایان آیات سه‌گانه. واژهٔ «بروج» جمع «بُرج» و به معنای کاخ و قصر است. منزلگاه‌های محسوسِ خورشید و ماه در آسمان، از جهت شباهت به کاخ‌هایی که پادشاهان در آن فرود می‌آیند، برج نامیده شده‌اند.

بنابراین، معنای ظاهری این آیات چنین است: «وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ» (و همانا ما در آسمان — که همان جهت بالاست —) برج‌ها و کاخ‌هایی قرار دادیم که همان منزلگاه‌های خورشید و ماه‌اند، «وَ زَيَّنَّاها» (و آن آسمان را) «لِلنَّاظِرِينَ» با زینت ستارگان و سیارگان برای بینندگان آراستیم، «وَ حَفِظْناها» (و آن آسمان را) «مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ» از هر شیطان رانده‌شده‌ای نگه‌داشتیم تا در آن نفوذ نکند و از حقایق ملکوتی‌اش باخبر نشود؛ «إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ» مگر شیطانی که با نزدیک‌شدن دزدانه گوش فرا دهد تا سخنان فرشتگان دربارهٔ رخدادهای غیبی آینده و جز آن را بشنود، «فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ» (که شهابی آشکار و درخشان در پی او می‌افتد).

ما ان‌شاءالله به‌زودی در تفسیر سورهٔ صافات دربارهٔ شهاب‌ها و معنای تیرباران شیاطین سخن خواهیم گفت.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۷ و ۱۸ با هم

«لم يزل الشياطين تصعد إلى السماء-و تجس حتى ولد النبي ص»؛ همواره شیاطین به آسمان بالا می‌رفتند و جاسوسی می‌کردند، تا آنکه پیامبر (ص) متولد شد.

و در کتاب «معانی الأخبار»، به نقل از بَرقی، از پدرش، از جدش، از بَزَنطی، از اَبان، از امام صادق (ع) روایت شده است: آن حضرت فرمود: «كان إبليس يخترق السماوات السبع-فلما ولد عيسى(ع)حجب عن ثلاث سماوات-و كان يخترق أربع سماوات-فلما ولد رسول الله ص حجب عن السبع كلها- و رميت الشياطين بالنجوم. الحديث»؛ ابلیس از آسمان‌های هفت‌گانه گذر می‌کرد؛ اما هنگامی که عیسی (ع) متولد شد، از سه آسمان ممنوع گردید و [تنها] در چهار آسمان رفت‌وآمد می‌کرد. سپس چون پیامبر خدا (ص) زاده شد، از هر هفت آسمان منع گردید و شیاطین با ستارگان تیرباران شدند... تا پایان حدیث.

تفسیر آیه‌های ۱۶ تا ۱۸ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از ابن‌مسعود روایت کرده است که گفت: جریر بن عبدالله گفت:

«حدثني يا رسول الله عن السماء الدنيا و الأرض السفلى،قال رسول الله ص:أما السماء الدنيا فإن الله خلقها من دخان-ثم رفعها و جعل فيها سراجا و قمرا منيرا-و زينها بمصابيح النجوم و جعلها رجوما للشياطين-و حفظها من كل شيطان رجيم»؛ «ای پیامبر خدا، دربارهٔ آسمان دنیا و زمین فرودین به من بگو.» پیامبر خدا (ص) فرمود: «اما آسمان دنیا، همانا خداوند آن را از دود آفرید؛ سپس آن را برافراشت و در آن چراغی [درخشان، یعنی خورشید] و ماهی تابناک قرار داد، و آن را با چراغ‌های ستارگان آراست و آن‌ها را تیرهایی برای راندن شیاطین ساخت، و آسمان را از هر شیطان رانده‌شده‌ای حفظ کرد.»

می‌گویم: به خواست خدا، به‌زودی مطلبی خواهد آمد که معنای این احادیث را روشن می‌سازد.