تفسیر آیهٔ ۱۶ سورهٔ حجر

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

در تفسیر قمی، دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ لَقَدْ جَعَلْنٰا فِي السَّمٰاءِ بُرُوجاً » (و بی‌گمان ما در آسمان برج‌هایی نهادیم) آمده است که فرمود:

«منازل الشمس و القمر»؛ [منظور]، منزلگاه‌های خورشید و ماه است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۶ تا ۱۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَقَدْ جَعَلْنٰا فِي السَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ زَيَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِينَ » (و ما در آسمان برج‌هایی پدید آوردیم و آن را برای تماشاگران آراستیم) تا پایان آیات سه‌گانه. واژهٔ «بروج» جمع «بُرج» و به معنای کاخ و قصر است. منزلگاه‌های محسوسِ خورشید و ماه در آسمان، از جهت شباهت به کاخ‌هایی که پادشاهان در آن فرود می‌آیند، برج نامیده شده‌اند.

تفسیر آیه‌های ۱۶ و ۱۷ با هم

ضمیر در عبارت « وَ زَيَّنّٰاهٰا » (و آن را آراستیم) به آسمان برمی‌گردد، همان‌گونه که در « وَ حَفِظْنٰاهٰا » (و آن را نگاه داشتیم) نیز چنین است. آراستن آسمان برای تماشاگران، همان جلوه و زیباییِ شگفت‌انگیزی است که در فضای آن می‌بینیم؛ زیبایی خیره‌کننده‌ای از ستارگان فروزان و اختران تابناک که با تفاوت در اندازه و گوناگونی در پرتوهایشان خردها را مبهوت می‌سازد. خدای سبحان این آراستگی را بارها یاد کرده که نشان‌دهندهٔ عنایت ویژهٔ او به این موضوع است؛ مانند این فرموده: «وَ زَيَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْيٰا بِمَصٰابِيحَ وَ حِفْظاً» (حم السجده: ۱۲: «و آسمان فرودین را با چراغ‌هایی آراستیم و محفوظ داشتیم») و این فرموده که: «إِنّٰا زَيَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْيٰا بِزِينَهٍ الْكَوٰاكِبِ وَ حِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطٰانٍ مٰارِدٍ، لاٰ يَسَّمَّعُونَ إِلَي الْمَلَإِ الْأَعْليٰ وَ يُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جٰانِبٍ دُحُوراً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ وٰاصِبٌ إِلاّٰ مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَهَ فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ ثٰاقِبٌ» (صافات: ۱۰: «ما آسمان دنیا را به زیورِ ستارگان آراستیم، و از هر شیطان سرکشی حفظ کردیم؛ آنان نمی‌توانند به [سخنان] ملأ اعلی (فرشتگان عالم بالا) گوش فرا دهند و از هر سو پس رانده می‌شوند، با راندنی سخت، و برایشان عذابی پیوسته است؛ مگر آن‌کس که سخنی برباید، که شهابی شکافنده او را دنبال می‌کند»).

تفسیر آیه‌های ۱۶ تا ۱۸ با هم

بنابراین، معنای ظاهری این آیات چنین است: «وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ» (و همانا ما در آسمان — که همان جهت بالاست —) برج‌ها و کاخ‌هایی قرار دادیم که همان منزلگاه‌های خورشید و ماه‌اند، «وَ زَيَّنَّاها» (و آن آسمان را) «لِلنَّاظِرِينَ» با زینت ستارگان و سیارگان برای بینندگان آراستیم، «وَ حَفِظْناها» (و آن آسمان را) «مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ» از هر شیطان رانده‌شده‌ای نگه‌داشتیم تا در آن نفوذ نکند و از حقایق ملکوتی‌اش باخبر نشود؛ «إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ» مگر شیطانی که با نزدیک‌شدن دزدانه گوش فرا دهد تا سخنان فرشتگان دربارهٔ رخدادهای غیبی آینده و جز آن را بشنود، «فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ» (که شهابی آشکار و درخشان در پی او می‌افتد).

ما ان‌شاءالله به‌زودی در تفسیر سورهٔ صافات دربارهٔ شهاب‌ها و معنای تیرباران شیاطین سخن خواهیم گفت.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۶ تا ۱۸ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از ابن‌مسعود روایت کرده است که گفت: جریر بن عبدالله گفت:

«حدثني يا رسول الله عن السماء الدنيا و الأرض السفلى،قال رسول الله ص:أما السماء الدنيا فإن الله خلقها من دخان-ثم رفعها و جعل فيها سراجا و قمرا منيرا-و زينها بمصابيح النجوم و جعلها رجوما للشياطين-و حفظها من كل شيطان رجيم»؛ «ای پیامبر خدا، دربارهٔ آسمان دنیا و زمین فرودین به من بگو.» پیامبر خدا (ص) فرمود: «اما آسمان دنیا، همانا خداوند آن را از دود آفرید؛ سپس آن را برافراشت و در آن چراغی [درخشان، یعنی خورشید] و ماهی تابناک قرار داد، و آن را با چراغ‌های ستارگان آراست و آن‌ها را تیرهایی برای راندن شیاطین ساخت، و آسمان را از هر شیطان رانده‌شده‌ای حفظ کرد.»

می‌گویم: به خواست خدا، به‌زودی مطلبی خواهد آمد که معنای این احادیث را روشن می‌سازد.