تفسیر آیهٔ ۳۲ سورهٔ ابراهیم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

پس این سخن خدا که: « اَللّٰهُ الَّذِي خَلَقَ » (خداست آن‌که آفرید...)، در معنای این سخنِ ماست که: «تنها او پروردگار است، نه آن همتایانی که شما برایش تراشیده‌اید».

و سخن او که می‌فرماید: « وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ » (و از آسمان آبی فرو فرستاد و با آن بیرون آورد...)، مراد از آسمان، جهتِ بالاست که همان معنای لغوی آن است؛ و آبی که از آن فرود می‌آید، بارانی است که از بالا می‌بارد و سرچشمهٔ تمام آب‌های روی زمین است که همهٔ جانداران، از گیاه و حیوان، با آن زنده می‌مانند و زندگی می‌کنند.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهٰارَ » (و کشتی‌ها را برای شما رام کرد تا به فرمان او در دریا روان شوند، و نهرها را نیز برایتان مسخر ساخت)؛ تسخیر کشتی برای مردم به این است که آن را چنان قرار داده که برای رسیدن به مقاصدشان به کارشان آید؛ یعنی بتوانند خود و بارهایشان و جز آن را جابه‌جا کنند، بی‌آنکه در آب فرو رود یا از حرکت بازایستد.

اما سخن برخی مفسران که گفته‌اند: «مسخر کردنِ کشتی برای مردم، توانمند ساختنِ آنان بر ساختن و به‌کارگیریِ آن از راه الهام کردن روش آن است»، سخنی دور از ذهن است؛ زیرا ظاهرِ تسخیرِ یک چیز برای انسان، تصرف در خودِ آن چیز است به‌گونه‌ای که با منافع و اهدافِ مورد نظر انسان همساز گردد، نه تصرف در خودِ انسان با الهام یا مانند آن.

مقتضای طبیعیِ سخن این بود که گفته شود: «و سَخَّرَ لَكُمُ البَحرَ لِتَجرِيَ فِيهِ الفُلكُ بِأَمرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الأَنهارَ» (و دریا را برایتان رام کرد تا کشتی‌ها به فرمانش در آن روان شوند، و نهرها را برایتان مسخر ساخت)، ولی برعکس بیان شده و فرموده است: «و سَخَّرَ لَكُمُ الفُلكَ لِتَجرِيَ فِي البَحرِ بِأَمرِهِ» (و کشتی‌ها را برایتان رام کرد تا به فرمانش در دریا روان شوند)؛ چراکه کشتی از روشن‌ترین نعمت‌های دریایی است، هرچند نعمتِ دریا به آن محدود نمی‌شود. شاید علت این جابه‌جایی نیز همین باشد، زیرا سخن در مقامِ برشمردن نعمت‌هاست و نعمت بودنِ کشتی آشکارتر است، هرچند نعمتِ دریا بزرگ‌تر است.

و نسبت دادن روان‌شدن کشتی در دریا به فرمانِ خدای متعال ــ با وجود آنکه این حرکت به اسباب طبیعیِ فعال مانند باد، بخار و دیگر عوامل وابسته است ــ به این دلیل است که خدای متعال سببِ احاطه‌کننده‌ای است که سررشتهٔ تمام اسباب به او بازمی‌گردد.

و سخن او که می‌فرماید: «وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهٰارَ» (و نهرها را برای شما رام کرد)، منظور همان آب‌های روانی است که در بخش‌های گوناگونِ زمین جریان دارد؛ و رام کردنِ آن‌ها به این است که چنان در دسترس و مهارپذیر قرار گرفته‌اند که انسان از آن‌ها برای آشامیدن، شست‌وشو، پاک کردن آلودگی‌ها و جز آن بهره می‌برد، و حیوان و گیاه نیز که رامِ انسان شده‌اند، با همین آب‌ها زندگی می‌کنند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۲ تا ۳۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « اَللّٰهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ » تا آخر آیات؛ چون خداوند سبحان شریک قرار دادن برای خدا را به انگیزهٔ گمراه ساختن مردم از راه خدا یاد کرد و بر آن بیم داد، در این آیه تا پایان سه آیه، برهان انحصار پروردگاری در ذات پاک و والای خود را از راه انحصار تدبیر عمومی جهان به خودش بیان کرده است؛ تدبیری که شامل نظم‌آفرینی در آفرینش، فرستادن آب، بیرون‌آوردن روزی، و رام‌کردن دریاها (کشتی‌ها)، رودخانه‌ها، خورشید، ماه، شب و روز است.

و در پایان این آیات اشاره کرده است که این نعمت‌ها و نعمت‌های بی‌شمارِ دیگر، بخششی از سوی خدای متعال به انسان است؛ زیرا بیان در این سوره ــ همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد ــ در پرتوِ دو نامِ «العزیز» و «الحمید» (شکست‌ناپذیرِ ستوده) پیش می‌رود.