تفسیر آیهٔ ۳۰ سورهٔ ابراهیم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَي النّٰارِ » (و برای خدا همتایانی قرار دادند تا از راه او گمراه کنند؛ بگو: برخوردار شوید که قطعاً بازگشت شما به سوی آتش است). «أنداد» جمع «ندّ» به معنای مِثل و همتاست؛ و آنان همان معبودانی از فرشتگان، جن و انسان‌ها هستند که مشرکان به جای خدا به عنوان معبود برگزیدند.

این‌که با وجود اعتراف به مخلوق بودنِ این معبودان در پیشگاه خدای سبحان، آن‌ها را همتای خدا قرار دادند، از این جهت بود که آنان را معبودان و پروردگاران نامیدند، تدبیر امور جهان را به آنان نسبت دادند و سپس از سرِ ترس و طمع عبادتشان کردند؛ در حالی که تدبیر و آفرینش یکسره از آنِ خداست و فطرت خودشان نیز به آن اعتراف داشت، و خداوند نیز این حقیقت را با نشانه‌ها و دلایلِ گویای یکتایی‌اش که به پیامبران و فرستادگان خود الهام فرمود، تأیید کرده بود.

بنابراین، آنان به حقیقت توحید آگاه و بینا بودند و این همتایان را از روی غفلت یا خطا برنگزیدند؛ بلکه عمداً و برای دستیابی به متاع ناپایدار زندگی دنیا دست به این کار زدند تا با گمراه ساختنِ مردم از راه خدا، آنان را به بندگی بکشند و از ایشان بهره‌کشی کنند. از این رو خداوند انگیزهٔ آنان را در برگزیدن همتایان چنین بیان فرموده است: « لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ » (تا از راه او گمراه کنند). سپس به پیامبر (ص) فرمان داد که آنان را به آتشی بیم دهد که بازگشتشان تنها به سوی آن است و بازگشتگاهی جز آن ندارند؛ پس فرمود: « قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَي النّٰارِ » (بگو: برخوردار شوید که قطعاً بازگشت شما به سوی آتش است).

مقتضای طبع کلام این بود که به آنان گفته شود: «برای خدا همتایانی بگیرید یا مردم را از راه خدا گمراه کنید، که بی‌گمان سرانجامِ شما به سوی آتش است»؛ اما به جای آن عبارت « تَمَتَّعُوا » (بهره‌مند شوید) آورده شد تا به هدف نادرستی که پنهان می‌داشتند تصریح شود و در رسوا ساختن آنان رساتر باشد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۸ تا ۳۰ با هم

افزون بر این، ظاهر آیهٔ بعد: « وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَي النّٰارِ » (و برای خدا همتایانی قرار دادند تا از راه او گمراه کنند؛ بگو: برخوردار شوید که قطعاً بازگشت شما به سوی آتش است) این است که ضمیر جمع به همان کافرانِ یادشده در این آیه بازمی‌گردد؛ و لازمه‌اش این خواهد بود که خطابِ «قل تمتعوا» متوجه بازماندگانِ آنان باشد، یعنی کسانی که در روز فتح مکه اسلام آوردند؛ در حالی که این خطاب، وعید و تهدیدی قطعی به شقاوتی حتمی و بدون استثناست.