تفسیر آیهٔ ۹۰ سورهٔ هود

تفسیر این آیه در المیزان

گفتاری دربارهٔ معنای آزادی انسان در عمل خود

خدای متعال می‌فرماید: « وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ » (و از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به سوی او بازگردید که همانا پروردگارم مهربان و بسیار دوستدار است). سخن دربارهٔ معنای « وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ » پیش از این گذشت؛ یعنی از گناهانتان از خدا طلب آمرزش کنید و با ایمان به او و پیامبرش به سویش بازگردید؛ چرا که خداوند صاحب رحمت و محبّت است، آمرزش‌جویانِ توبه‌کار را مشمول رحمت می‌سازد و آنان را دوست می‌دارد.

و در آغاز فرمود: « اِسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ » (از پروردگارتان آمرزش بخواهید) و کلمهٔ «ربّ» را به آنان اضافه کرد، سپس در مقام تعلیل فرمود: « إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ » (همانا پروردگارم مهربان و بسیار دوستدار است). شاید وجه این تعبیر آن باشد که وی در مرحلهٔ فرمان به استغفار و توبه به درگاه خدای پاک و منزه، صفت ربوبیّتِ او را یاد کرد؛ زیرا ربوبیّت صفتی است که عبادت — و از جمله استغفار و توبه — با آن پیوند دارد. و با تعبیر « رَبَّكُمْ » (پروردگارتان)، ربوبیّت را به خودِ آنان نسبت داد تا هم این پیوند را استوار سازد و هم توجّه دهد که پروردگارشان تنها اوست، نه معبودانی که به جای خدا به پروردگاری گرفته‌اند.

و مقتضای سیاق کلام این بود که در مقام تعلیل بفرماید: «همانا پروردگارتان مهربان و دوستدار است»؛ اما از آنجا که این سخن در عین بیان علّت، ستایشی برای خدای پاک و منزه نیز به‌شمار می‌رفت و شعیب پیش‌تر ثابت کرده بود که او پروردگارِ آن قوم است، بار دوم کلمهٔ «ربّ» را نسبت داد؛ یعنی آن را به خودش اضافه کرد («رَبِّي») تا کلام در مجموع این معنا را افاده کند که: پروردگار شما و پروردگار من، مهربان و بسیار دوستدار است.

گذشته از این، در این اضافه (نسبت دادن ربوبیّت به خود) معنای معرفت، تجربه و آگاهیِ عمیق نهفته است؛ ازاین‌رو درستیِ سخن را تأیید و تأکید می‌کند؛ زیرا در معنا چنین است که: خدای متعال مهربان و بسیار دوستدار است، و چگونه چنین نباشد در حالی که او پروردگار من است و من او را به این دو وصف می‌شناسم!

«ودود» از نام‌های خدای متعال است و ساختار آن، وزن مبالغه (فعول) از «وُدّ» به معنای دوست داشتن است؛ با این حال، آنچه از موارد کاربرد آن فهمیده می‌شود این است که مودّت، نوع خاصی از محبت است و آن محبتی است که آثار و پیامدهای آشکاری مانند الفت، رفت‌وآمد و احسان به همراه دارد. خدای متعال می‌فرماید: «وَ مِنْ آيٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْهٰا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّهً وَ رَحْمَهً» (روم: ۲۱) یعنی «و از نشانه‌های او این است که از خودتان همسرانی برای شما آفرید تا در کنارشان آرام گیرید، و میانتان دوستی و مهربانی نهاد».

و خدای پاک و منزه بندگانش را دوست دارد و آثار محبت خویش را با فروریختن نعمت‌هایش بر آنان آشکار می‌سازد: «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا» (ابراهیم: ۳۴) یعنی «و اگر نعمت خدا را بشمارید، هرگز نمی‌توانید آن را به شمار آورید»؛ پس او تعالی نسبت به آنان ودود (بسیار مهربان و دوستدار) است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۸۴ تا ۹۵ با هم

و در همان کتاب، واحدی و ابن‌عساکر از شداد بن اوس روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا(ص) فرمود: «شعیب(ع) از محبت خدا چندان گریست که نابینا شد، پس خدا بینایی‌اش را به او بازگرداند. ادامه در متن کامل

می‌گویم: مقصود از نگریستن به خدای متعال، شهود و نگاه قلبی است، نه نگاه حسی که لازمه‌اش جسم بودن است—که خدا از آن پیراسته و برتر است—. ادامه در متن کامل

۱- [داستان آن حضرت(ع

تفسیر آیه‌های ۸۴ تا ۹۵ با هم

شعیب(ع) سومین پیامبر از پیامبران عرب است که نامشان در قرآن آمده است؛ و آنان عبارت‌اند از: هود، صالح، شعیب و محمد(ع). ادامه در متن کامل

شعیب (ع) در استدلال بر آنان و پنددادنشان بسیار کوشید، اما این کار جز بر سرکشی، کفر و نافرمانی‌شان نیفزود (سوره‌های اعراف، هود و دیگر سوره‌ها). ادامه در متن کامل

۲. شخصیت معنوی او

تفسیر آیه‌های ۸۴ تا ۹۵ با هم

آن حضرت (ع) از زمرهٔ پیامبران گرامی بود و خدای متعال او را در ستایش‌های نیکی که از رسولان در کتاب خود فرموده، شریک ساخت. ادامه در متن کامل

۳. یادکردِ او در تورات

تفسیر آیه‌های ۸۴ تا ۹۵ با هم

تورات داستان شعیب را با قومش بازگو نکرده است، بلکه تنها در ضمن ماجرای کشته‌شدن مرد قبطی به دست موسی و گریختن او از مصر به سوی مَدیَن، به وی اشاره کرده و او را «رعوئيل كاهن مديان» (رعوئیل، کاهن مَدیَن) نامیده است. ادامه در متن کامل