تفسیر آیهٔ ۱۰۲ سورهٔ هود

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ كَذٰلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذٰا أَخَذَ الْقُريٰ وَ هِيَ ظٰالِمَهٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ » (و این‌چنین است فرو گرفتنِ پروردگارت، آن‌گاه که آبادی‌ها را در حالی که ستمکارند فرو می‌گیرد؛ بی‌گمان، فرو گرفتنِ او دردناک و سخت است).

اشارهٔ آیه به خبرهای پیشینِ آن آبادی‌هاست؛ و آن موارد، برخی از مصادیقِ کیفر و فرو گرفتنِ خدای متعال است که او هرگونه فرو گرفتنِ آبادی‌ها را از این جهت که دردناک و سخت است، با آن مصادیق سنجیده است. این از قبیل تشبیه کردن مفهومی کلی به برخی از مصادیق خود در حکم است، تا نشان دهد آن حکم عام است و همهٔ افراد را در بر می‌گیرد؛ و این شیوه‌ای رایج در فنّ تشبیه است. و سخن خدای متعال که: « إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ » (بی‌گمان، فرو گرفتنِ او دردناک و سخت است)، بیانگر وجهِ‌شبه (نقطهٔ اشتراک در تشبیه) است که همان دردناکی و شدت باشد.

معنای آیه چنین است: همان‌گونه که خدای پاک و منزه این امت‌های ستمکار ــ قوم نوح، هود، صالح، لوط، شعیب و قوم فرعون ــ را به شیوه‌ای دردناک و سخت فرو گرفت، دیگر آبادی‌های ستمکار را نیز هرگاه فرو گیرد، همین‌گونه فرو خواهد گرفت؛ پس باید پندپذیران از آن عبرت گیرند.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، بخاری، مسلم، ترمذی، نسائی، ابن‌ماجه، ابن‌جریر، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم، ابوالشیخ، ابن‌مردویه و بیهقی در «الاسماء و الصفات» از ابوموسی اشعری روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «إن الله سبحانه ليملي للظالم حتي إذا أخذه لم يفلته» (همانا خدای پاک و منزه به ستمگر مهلت می‌دهد، تا چون او را فرو گرفت، دیگر رهایش نکند). سپس خواند: « وَ كَذٰلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذٰا أَخَذَ الْقُريٰ-وَ هِيَ ظٰالِمَهٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ » (و مؤاخذهٔ پروردگارت این‌گونه است هنگامی که آبادی‌ها را در حالی که ستمکارند فرو می‌گیرد، که قطعاً مؤاخذهٔ او دردناک و سخت است).