تفسیر آیهٔ ۲ سورهٔ کوثر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ » (پس برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن). ظاهر سیاق در فرع‌قرارگرفتنِ فرمان به نماز و «نحر» بر آن منّتی که در « إِنّٰا أَعْطَيْنٰاكَ الْكَوْثَرَ » (ما به تو کوثر عطا کردیم) مطرح شد، این است که این فرمان از باب شکرگزاریِ نعمت است؛ و معنا چنین است: اکنون که با بخشیدنِ کوثر بر تو منّت نهادیم، پس این نعمت را با نماز خواندن و نحر شکر بگذار.

مراد از «نحر»، بنا بر روایتی که هر دو مذهب (شیعه و اهل‌سنت) از پیامبر(ص) و از علی(ع) نقل کرده‌اند و شیعه نیز آن را از امام صادق(ع) و دیگر امامان روایت نموده، بالا بردن دست‌ها هنگام گفتنِ تکبیر در نماز تا برابر گلوگاه (نحر) است.

برخی گفته‌اند: معنای آیه این است که برای پروردگارت نماز عید بخوان و شتران قربانی را ذبح کن (نحر کن). برخی نیز گفته‌اند: یعنی برای پروردگارت نماز بگزار و پس از سر برداشتن از رکوع، راست و استوار بایست؛ و سخنان دیگری نیز در این باره گفته شده است.

بحث روایی

پیامبر(ص) فرمود: «بالا بردن دست‌ها از مصادیق همان فروتنی و خضوعی است که خداوند [درباره‌اش] فرموده است: «فَمَا اسْتَكٰانُوا لِرَبِّهِمْ» (پس برای پروردگارشان فروتنی نکردند)». «وَ مٰا يَتَضَرَّعُونَ» (مؤمنون: ۷۶: «و زاری نکردند»).

می‌گویم: مؤلف «مجمع البیان» این روایت را از مقاتل، از اصبغ بن نباته، از آن حضرت (علیه‌السلام) روایت کرده و سپس گفته است: ثعلبی و واحدی نیز آن را در تفسیرهای خود آورده‌اند،

و نیز گفته است: تمام اهل‌بیتِ پاک او از آن حضرت (علیه‌السلام) روایت کرده‌اند:

که معنای نحر، بالا بردنِ دست‌ها تا برابر گلوگاه در نماز است.

و در همان کتاب، ابن جریر از امام باقر (علیه‌السلام) دربارهٔ این سخن خدا: « فَصَلِّ لِرَبِّكَ » (پس برای پروردگارت نماز بگزار) روایت کرده است که فرمود: منظور، نماز خواندن است؛ و دربارهٔ « وَ انْحَرْ » (و نحر کن) فرمود: هنگام نخستین تکبیر در آغاز نماز (تکبیرةالاحرام)، دست‌هایش را بالا ببرد.

و در همان کتاب، ابن مردویه از ابن‌عباس دربارهٔ سخن خداوند: « فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ » روایت کرده است که گفت: خداوند به پیامبرش وحی فرمود که: «هنگامی که برای نماز تکبیر گفتی، دستانت را تا برابر گلوگاهت بالا ببر، که نحر همان است».

و در کتاب «مجمع البیان»، دربارهٔ این آیه از عمر بن یزید روایت شده است که گفت: از امام صادق (علیه‌السلام) شنیدم که دربارهٔ سخن خدا: « فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ » می‌فرمود: «آن، بالا بردنِ دستانت تا برابر چهره‌ات است».

می‌گویم: سپس مؤلف مجمع البیان گفته است: عبدالله بن سنان نیز مانند آن را از آن حضرت روایت کرده، و جمیل نیز روایتی نزدیک به آن را از ایشان (علیه‌السلام) نقل نموده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۳ با هم

روایات فراوانی حاکی از آن است که این سوره دربارهٔ کسی نازل شده که پیامبر(ص) را پس از درگذشت دو فرزند پسرش، قاسم و عبدالله، به بی‌نسل بودن سرزنش کرد. با این بیان، سخن کسانی رد می‌شود که گفته‌اند: مراد آن بدخواه از گفتن « اَلْأَبْتَرُ »، بریده از قوم خود یا محروم از خیر بوده و خدا نیز در پاسخش آورده است که خودِ او از هر خیری محروم و بریده است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

و در همان کتاب، ابن ابی‌حاتم، حاکم، ابن‌مردویه و بیهقی در سنن خویش از علی بن ابی‌طالب(ع) روایت کرده‌اند که فرمود: هنگامی که این سوره، « إِنّٰا أَعْطَيْنٰاكَ الْكَوْثَرَ »، بر پیامبر(ص) نازل شد، پیامبر(ص) به جبرئیل فرمود: «این نحیره (قربانی‌ای) که پروردگارم مرا بدان فرمان داده چیست؟» جبرئیل گفت: «آن، قربانی‌کردن نیست؛ بلکه [خداوند] به تو فرمان می‌دهد هرگاه برای نماز تکبیرة‌الاحرام گفتی، دستانت را هنگام تکبیر گفتن، هنگام رکوع رفتن و هنگام سر برداشتن از رکوع بالا ببری؛ چراکه این، نماز ما و نماز فرشتگانی است که در آسمان‌های هفت‌گانه‌اند؛ و هر چیزی زینتی دارد و زینتِ نماز، بالا بردن دست‌ها با هر تکبیر است».