تفسیر آیهٔ ۸۴ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ قٰالَ مُوسىٰ يٰا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ»؛ «و موسی گفت: ای قوم من، اگر به خدا ایمان آورده‌اید، پس اگر تسلیم فرمان او هستید تنها بر او توکل کنید» (یونس: ۸۴). از آنجا که ایمان به خدا به مؤمن شناختی — گرچه اجمالی — از مقام پروردگار می‌بخشد و روشن می‌کند که او سببی فراتر از همهٔ سبب‌هاست و هر سببی به او منتهی می‌گردد و تدبیرِ هر کاری به دست اوست، چنین شناختی مؤمن را فرا می‌خواند که کار را یکسره به خدا واگذارد و از تکیه بر ظاهرِ سبب‌هایی که در دسترس دارد بپرهیزد؛ زیرا اعتماد بر این سبب‌ها از نادانی است. لازمهٔ این معرفت، واگذاری امور به خدا و توکل بر اوست. از این رو وقتی در آیه به توکل بر خدا دستور می‌دهد، آن را ابتدا مشروط به ایمان می‌سازد و سپس کلام را با شرطِ اسلام (تسلیم بودن) کامل می‌کند.

بنابراین تقدیر کلام چنین است: «اگر به خدا ایمان آورده‌اید و تسلیم او هستید، بر او توکل کنید». و این‌که میان دو شرط جدایی افکند و هر دو را در یک عبارت جمع نکرد تا بگوید: «إن كنتم آمنتم و أسلمتم فتوكلوا» (اگر ایمان آورده‌اید و تسلیم شده‌اید توکل کنید)، به سبب تفاوت حالِ این دو شرط است؛ زیرا ایمان از سوی آنان محقق شده و ثابت بود، اما تسلیم بودن جزو مراحل کمال به شمار می‌آید؛ و در مسیر ایمان، چنین نیست که واجب و حتمی باشد هر مؤمنی الزاماً به درجهٔ تسلیم کامل نیز رسیده باشد، بلکه سزاوارتر و پسندیده‌تر آن است که انسان ایمان خویش را با تسلیم کامل گرداند.

بنابراین، جداسازی میان این دو شرط برای توجه‌دادن به این نکته است که یکی از آن‌ها واجبی است که از سوی آنان محقق شده (یعنی ایمان)، و دیگری چیزی است که سزاوار است خود را به آن آراسته کنند (یعنی تسلیم). پس معنا این است: «ای قوم من، اگر به خدا ایمان آورده‌اید — که آورده‌اید — و در برابر او تسلیم هستید — و سزاوار است که چنین باشید — پس بر خدا توکل کنید.» در این کلام، ظرافت ادبی چشمگیری است که بر کسی پوشیده نیست.