تفسیر آیهٔ ۶ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ فِي اخْتِلاٰفِ اللَّيْلِ وَ النَّهٰارِ وَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لَآيٰاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ » (همانا در آمدوشد شب و روز و آنچه خدا در آسمان‌ها و زمین آفریده، برای مردمی که پروا پیشه می‌کنند نشانه‌هایی هست). صاحب مجمع‌البیان گفته است: «الاختلاف ذهاب كل واحد من الشيئين في جهة غير جهة الآخر فاختلاف الليل و النهار ذهاب أحدهما في جهة الضياء و الآخر في جهة الظلام» (اختلاف یعنی رفتن هر یک از دو چیز به سویی جز سوی دیگری؛ پس اختلاف شب و روز یعنی رفتن یکی به سوی روشنایی و دیگری به سوی تاریکی)، پایان سخن او. اما ظاهر آن است که این واژه از «خَلْف» (پشت سر) گرفته شده و اصل در معنایش این است که یکی از دو چیز، دیگری را پشت سرِ خود قرار دهد؛ سپس معنا گسترش یافته و در هرگونه تفاوتی که میان دو چیز پدید آید، به کار رفته است.

گفته می‌شود: «اختلفه» یعنی او را پشت سر خود قرار داد؛ و «اختلف الناس في كذا» (مردم در فلان موضوع با هم اختلاف کردند) که ضد «اتفقوا فيه» (در آن هم‌داستان شدند) است؛ و «اختلف الناس إليه» یعنی مردم با ورود نزد او و خروج از پیش او پیوسته رفت‌وآمد کردند، به طوری که برخی پشت سر برخی دیگر قرار گرفتند.

مقصود از اختلاف شب و روز، یا وارد شدنِ پیاپی هر یک از آن دو بر زمین به دنبال دیگری است که همان توالی شب و روز است که هفته‌ها، ماه‌ها و سال‌ها را پدید می‌آورد؛ و یا تفاوت در اندازهٔ شب و روز در بیشتر مناطق مسکونی زمین است؛ چراکه شب و روز در اعتدال بهاری برابر می‌شوند، سپس در نیمکرهٔ شمالی روز رو به بلندی می‌گذارد و هر روز بر روزِ گذشته می‌افزاید تا به اول تابستان برسد، آنگاه رو به کوتاهی می‌نهد تا به اعتدال پاییزی — یعنی آغاز پاییز — برسد و دوباره برابر گردند.

سپس شب نسبت به روز رو به افزایش می‌گذارد تا به اول زمستان برسد که نهایت بلندیِ شب‌هاست؛ پس از آن بار دیگر به سمت برابری بازمی‌گردد تا به اعتدال بهاری، یعنی اول بهار منتهی شود. این در مناطق شمالی است، در حالی که در مناطق جنوبی امر برعکس است؛ به گونه‌ای که هرچه روز در یک‌سو بلندتر شود، شب در سوی دیگر دقیقاً به همان نسبت طولانی‌تر می‌گردد.

و اختلاف نخستِ شب و روز (یعنی آمدوشد پیاپیِ آن‌ها) همان چیزی است که کار اهل زمین را تدبیر می‌کند؛ از راه چیره ساختن گرمای پرتوهای خورشید و سپس گستردن خنکای تاریکی، وزاندن بادها، و برانگیختن مردم برای تلاش معاش و سپس گرد آوردنِ آنان برای آرامش و استراحت. خدای متعال می‌فرماید: «وَ جَعَلْنٰا نَوْمَكُمْ سُبٰاتاً وَ جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبٰاساً وَ جَعَلْنَا النَّهٰارَ مَعٰاشاً» (نبأ: ۹-۱۱؛ و خواب شما را مایهٔ آرامش گردانیدیم، و شب را پوششی ساختیم، و روز را هنگام معاش قرار دادیم).

و اختلاف دوم (تغییر طول شب و روز در فصول سال)، همان است که فصل‌های چهارگانهٔ سالانه را پدید می‌آورد؛ فصل‌هایی که خوراک‌ها و روزی‌ها با آن‌ها سامان می‌یابد، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ قَدَّرَ فِيهٰا أَقْوٰاتَهٰا فِي أَرْبَعَهِ أَيّٰامٍ سَوٰاءً لِلسّٰائِلِينَ» (و در آن، خوراک‌هایش را در چهار دوره معین کرد، به گونه‌ای یکسان برای نیازمندان):

(حم السجده: ۱۰).

واژه‌های «نهار» (روز) و «یوم» (روز) با یکدیگر مترادف‌اند، جز اینکه به‌گفتهٔ برخی، در «نهار» معنای گستردگی نور و روشنایی نهفته است؛ شاید به همین دلیل باشد که «نهار» جز در تقابل و مقایسه با شب به کار نمی‌رود، برخلاف «یوم» که حتی بدون توجه به این تقابل هم استعمال می‌شود؛ چنان‌که در شمارش گفته می‌شود: «عشره أيام» (ده روز) و «عشرين يوما» (بیست روز) و مانند آن، اما گفته نمی‌شود: «عشره نهارات» (ده روز) و «عشرين نهارا» (بیست روز) و نظایر آن.

این آیه دربردارندهٔ برهانی کامل بر یگانگی خدای متعال در ربوبیت (پروردگاری) خویش است؛ چراکه دگرگونی و آمدوشد شب، و روز و آنچه خداوند در آسمان‌ها و زمین آفریده است، حامل نظامی یگانه، فراگیر و استوار است که امور موجودات زمینی و آسمانی، به‌ویژه جهان انسان‌ها، با آن اداره می‌شود؛ تدبیری یکپارچه که بخش‌های مختلف آن به بهترین وجهِ متصور به یکدیگر پیوسته‌اند.

این نظام پیوسته، از ربوبیتی یگانه پرده برمی‌دارد که همه‌چیز، از جمله انسان، را می‌پروراند و تدبیر می‌کند؛ پس هیچ پروردگاری جز خدای پاک و منزه نیست و او در پروردگاری خویش هیچ شریکی ندارد.

این احتمال وجود دارد که کلام الهی: « إِنَّ فِي اخْتِلاٰفِ اللَّيْلِ وَ النَّهٰارِ » (همانا در آمدوشد شب و روز...)، به دلیل وجود واژهٔ «إنّ» (همانا)، در مقام بیان علت برای این فراز از آیهٔ پیشین باشد: « يُفَصِّلُ الْآيٰاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ » (نشانه‌ها را برای گروهی که می‌دانند به‌روشنی بیان می‌کند). بر این اساس، مناسب‌تر آن است که مقصود از اختلاف شب و روز، پی‌درپی آمدنِ آن دو بر روی زمین باشد، نه اختلاف به معنای دیگر (کوتاهی و بلندی شب و روز در فصول سال)؛ چراکه از کلام آیهٔ پیشین: « جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ » (خورشید را روشنایی و ماه را تابان ساخت و برای آن منزلگاه‌هایی معین کرد)، نخست همین معنا از اختلاف به ذهن می‌رسد و این نکته روشن است.