تفسیر آیهٔ ۵ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً » تا پایان آیه (اوست که خورشید را مایهٔ روشنایی و ماه را تابان ساخت...). واژهٔ «ضياء» — بنا بر آنچه گفته‌اند — مصدرِ «ضاء يضوء ضوء و ضياء» است، همانند «عاذ يعوذ عوذا و عواذا»؛ و چه بسا جمعِ «ضوء» باشد، مانند «سياط» که جمع «سوط» (تازیانه) است. و این عبارت — چنان‌که گفته‌اند — با مضافِ در تقدیر است و اصل آن چنین بوده: «جعل الشمس ذات ضياء و القمر ذا نور» (خورشید را دارای روشنایی و ماه را دارای نور قرار داد).

و همچنین است فرمودهٔ او: « وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ »، یعنی برای ماه در مسیر حرکتش منزلگاه‌هایی مقدر فرمود، به گونه‌ای که هر شب در منزلی از آن منزل‌ها فرود می‌آید که غیر از منزل شبِ گذشته است؛ پس پیوسته از خورشید فاصله می‌گیرد تا آنکه از سمت دیگر به آن می‌رسد، و این جریان در یک ماه قمریِ کامل روی می‌دهد؛ در نتیجه، ماه‌ها شکل می‌گیرند و با پدید آمدن ماه‌ها، سال‌ها ترسیم می‌شوند؛ و از همین رو فرمود: « لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسٰابَ » (تا شمار سال‌ها و حساب را بدانید).

این آیه از برهانی از برهان‌های دلالت‌کننده بر یگانگی خدای متعال در پروردگاری انسان‌ها و پیراستگی‌اش از داشتن شریکان خبر می‌دهد. معنایش این است که تنها اوست که خورشید را مایهٔ روشنایی قرار داد تا در همهٔ شئون زندگی‌تان از آن بهره بگیرید، همان‌گونه که هر موجود آفریده‌شده‌ای در جهانِ زمینی شما از آن سود می‌برد؛ و نیز ماه را نوری قرار داد که از آن استفاده می‌شود، و برایش منزلگاه‌هایی مقدر ساخت که تفاوتِ منزل‌هایش به پدید آمدن ماه‌ها و سال‌ها می‌انجامد تا شما از آن برای آگاهی از شمار سال‌ها و حساب زمان بهره‌مند شوید. و خداوند این پدیده‌ها را با همهٔ هدف‌ها و فوایدی که بر آن‌ها بار می‌شود جز به حق نیافریده است؛ چراکه این‌ها هدف‌هایی راستین و منظم‌اند که بر آفرینشِ مخلوقاتش مترتب می‌گردند، پس نه لغو و بیهوده‌اند و نه تصادفی و اتفاقی.

بنابراین خدای متعال این‌ها را آفرید و بر این ترتیب سامان داد تنها برای تدبیر شئون زندگی شما و اصلاح امور دنیا و آخرتتان؛ پس اوست پروردگار شما که مالک امور شماست و کارتان را تدبیر می‌کند و جز او پروردگاری نیست.

و در سخن خدای متعال: « يُفَصِّلُ الْآيٰاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ » (نشانه‌ها را برای مردمی که می‌دانند به تفصیل بیان می‌کند)، محتمل است مراد از آن، تفصیل به اعتبار آفرینش تکوینی در جهان خارج باشد یا به اعتبار بیان لفظی؛ و چه بسا احتمال اول به سیاق آیه نزدیک‌تر باشد.