هُوَ ٱلَّذِي يُسَيِّرُكُمۡ فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِۖ حَتَّىٰٓ إِذَا كُنتُمۡ فِي ٱلۡفُلۡكِ وَجَرَيۡنَ بِهِم بِرِيحٖ طَيِّبَةٖ وَفَرِحُواْ بِهَا جَآءَتۡهَا رِيحٌ عَاصِفٞ وَجَآءَهُمُ ٱلۡمَوۡجُ مِن كُلِّ مَكَانٖ وَظَنُّوٓاْ أَنَّهُمۡ أُحِيطَ بِهِمۡ دَعَوُاْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ لَئِنۡ أَنجَيۡتَنَا مِنۡ هَٰذِهِۦ لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلشَّٰكِرِينَ
او کسی است که شما را در خشکی و دریا سیر می‌دهد؛ تا زمانی که در کشتی‌ها قرار می‌گیرید و کشتی‌ها سرنشینان را با بادی ملایم و موافق پیش می‌برند و به آن شادمان می‌شوند، [ناگهان] تندبادی سهمگین بدان درمی‌رسد و از هر سو موج به سراغشان می‌آید و یقین می‌کنند که در محاصرهٔ [هلاکت] افتاده‌اند؛ در آن حال خدا را در حالی که دین و پرستش را ویژهٔ او ساخته‌اند می‌خوانند که: «اگر ما را از این مهلکه برهانی، بی‌تردید از سپاسگزاران خواهیم بود».
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بیان
تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم
و در این آیه التفات (تغییر لحن و سبک سخن) شگفت‌انگیزی وجود دارد که همان التفات از خطاب به غیبت است در کلام خدای متعال: « وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَهٍ- إلي قوله- بِغَيْرِ الْحَقِّ » (و با بادی خوش آنان را پیش بردند ــ تا آنجا که می‌فرماید ــ به ناحق)؛ و شاید نکته‌اش این باشد که ضمیر آنان را به صورت غایب آورده و روی سخن را متوجه پیامبر (ص) نموده و شگفت‌انگیزترین بخشِ این داستانِ بازگو شده را برای ایشان وصف کرده است تا آن را بشنود و از آن به شگفت آید؛ و افزون بر این، در چنین بیانی نوعی اعراض و روی‌گردانی از دستور به سخن گفتن با آنان وجود دارد، چراکه آنان سخن را درنمی‌یابند.
این جمله، دنباله و متمّم آیهٔ پیشین است و مجموع این بخش، یعنی کلام الهی: « هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ -إلي قوله- بِغَيْرِ الْحَقِّ » (او کسی است که شما را در خشکی و دریا سیر می‌دهد ــ تا آنجا که می‌فرماید ــ به ناحق)، به منزلهٔ شاهد و مثال است نسبت به عموم سخن پیش از آن، یعنی:
« وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَهً مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُمْ » (و هرگاه به مردم پس از رنجی که به آنان رسیده رحمتی بچشانیم...) تا پایان آیه [یونس: ۲۱]؛ یا شاهدی است برای خصوصِ این سخن او که:
تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ یونس، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۱۰، صفحهٔ ۳۶ تا ۴۱ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/10/22/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان
خدای متعال می‌فرماید: « هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتّٰي إِذٰا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ » (او کسی است که شما را در خشکی و دریا سیر می‌دهد، تا آن‌گاه که در کشتی‌ها باشید و آن‌ها سرنشینان را حرکت دهند...) تا آخر آیه. واژهٔ «فُلْک» به معنای کشتی است و به صورت مفرد و جمع به کار می‌رود، و مقصود از آن در اینجا جمع است به دلیل تعبیرِ « وَ جَرَيْنَ بِهِمْ » (و آن‌ها را حرکت دادند)؛ و «ریح عاصف» به معنای بادِ تندوزش است؛ و فرمودهٔ خدا:
« أُحِيطَ بِهِمْ » کنایه از در آستانهٔ هلاکت قرار گرفتن است، و در تقدیر چنین است: «أحاط بهم البلاء أو الأمواج» (بلاء یا امواج، آنان را احاطه کرد)؛ و اشاره در کلام الهی: « مِنْ هٰذِهِ » به همان گرفتاری شدید است. و معنای آیه روشن است.
بحث روایی
در کتاب «الدر المنثور» آمده است: بیهقی در «دلائل» از عروه روایت کرده است که گفت: عِکرمة بن ابی‌جهل در روز فتح مکه گریخت و بر کشتی سوار شد؛ پس طوفانی سخت درگرفت و او لات و عُزّیٰ (بت‌های قریش) را صدا زد. اهل کشتی گفتند: «در اینجا برای هیچ‌کس روا نیست که جز خدای یگانه را خالصانه بخواند». عکرمه گفت:
«به خدا سوگند، اگر در دریا تنها اوست [که نجات می‌دهد]، قطعاً در خشکی هم تنها اوست!»؛ و پس از آن اسلام آورد.
می‌گویم: این روایت از راه‌ها و سندهای فراوان و گوناگونی نقل شده است.