تفسیر آیهٔ ۱۸ سورهٔ لیل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن خدای متعال: « اَلَّذِي يُؤْتِي مٰالَهُ يَتَزَكّٰي » (همان که مالش را می‌بخشد تا پاکیزه شود) وصفی برای «أتقَی» است؛ یعنی کسی که مال خود را می‌بخشد و انفاق می‌کند تا با آن کار، به رشد و پاکیِ شایسته دست یابد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۷ تا ۱۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ سَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَي الَّذِي يُؤْتِي مٰالَهُ يَتَزَكّٰي وَ مٰا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَهٍ تُجْزيٰ » (و پرهیزگارترین مردم از آن دور نگاه داشته خواهد شد؛ همان کس که مالش را می‌بخشد تا پاکیزه شود؛ و هیچ‌کس نزد او نعمتی ندارد که پاداش داده شود). واژهٔ «تجنیب» به معنای دور ساختن است، و ضمیر در « سَيُجَنَّبُهَا » (از آن دور داشته خواهد شد) به آتش برمی‌گردد؛ معنای آیه این است که آن پرهیزگارترین فرد به‌زودی از آتش دوزخ دور نگاه داشته می‌شود.

تفسیر آیه‌های ۱۷ و ۱۸ با هم

منظور از «أتقَی» (پرهیزگارتر) کسی است که نسبت به دیگرانی که از خطرات پروا دارند، پرهیزگارتر است؛ چراکه در میان انسان‌ها، کسانی هستند که از نابودیِ جان‌ها مانند مرگ و کشته شدن پرهیز می‌کنند، و کسانی از تباه شدن اموال پروا دارند، و گروهی نیز از نداری و فقر می‌ترسند و به همین سبب از بخشش مال خودداری می‌ورزند، و مانند این‌ها؛ در مقابل، کسانی هم هستند که از خدا پروا دارند و مال خویش را می‌بخشند. در این میان، پرهیزگارترینِ همهٔ این گروه‌ها کسی است که از خدا پروا می‌کند و مالش را خالصانه برای رضای او می‌بخشد؛ یا اگر خواستی بگو: از زیانِ آخرت پروا دارد و با بخشش مال، به پاکی و بالندگی می‌رسد.

بنابراین، طرف مقایسهٔ «أتقَی» (مُفَضَّلٌ‌عَلَیه؛ کسی که بر او برتری داده شده) فردی است که با انفاق و بخشش مال تقوا نمی‌ورزد؛ هرچند از دیگر خطرات دنیوی پروا داشته باشد یا حتی با سایر کارهای نیک از خدا پروا کند.

تفسیر آیه‌های ۱۷ تا ۲۱ با هم

پس آیه از نظر مفهوم و دلالت، عام و فراگیر است نه خاص؛ و شاهد بر این عمومیت، توصیفِ «أتقَی» با عبارت « اَلَّذِي يُؤْتِي مٰالَهُ » (همان که مالش را می‌بخشد...) است که وصفی عام به شمار می‌رود، و همچنین توصیف‌های پس از آن نیز عمومی هستند. ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۷ و ۱۸ با هم

از طریق اهل‌سنت نیز روایت شده که این سوره دربارهٔ ابوبکر نازل شده است. رازی در «التفسیر الکبیر» گفته است: «مفسرانِ ما همگی اتفاق‌نظر دارند که مراد از آن — یعنی از «أَتقیٰ» (پرهیزکارتر) — ابوبکر است. و بدان که همهٔ شیعیان این روایت را انکار می‌کنند و می‌گویند این آیات در حق علی بن ابی‌طالب نازل شده است؛ و دلیلِ آن، سخن خدای متعال است: « وَ يُؤْتُونَ الزَّكٰاهَ وَ هُمْ رٰاكِعُونَ » (و در حال رکوع زکات می‌دهند)؛ بنابراین سخن خدا: « اَلْأَتْقَي الَّذِي يُؤْتِي مٰالَهُ يَتَزَكّٰي » (پرهیزکارترین کسی که مال خود را می‌بخشد تا پاک شود) اشاره به همان مطلبی است که در آن آیه آمده: « وَ يُؤْتُونَ الزَّكٰاهَ وَ هُمْ رٰاكِعُونَ »؛ سپس «الأتقى» را به معنای برترینِ آفریدگان یعنی پرهیزکارترینِ همهٔ مردم گرفته‌اند.» و پیش‌تر سخن در این باره گذشت.

آری، در این زمینه نقل شده است:

روایتی ضعیف از بَرقی، از اسماعیل بن مهران، از اَیمن بن مُحرِز، از ابوبصیر، از امام صادق(ع) که در آن آمده است: «و اما سخن خدا: « وَ سَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَي » (و پرهیزکارترین [مردم] از آن دور داشته خواهد شد)، فرمود: پیامبر خدا(ص) و هر کسی است که از ایشان پیروی کرده باشد؛ و « اَلَّذِي يُؤْتِي مٰالَهُ يَتَزَكّٰي » (همان که مالش را می‌بخشد تا پاک شود)، فرمود: او امیرالمؤمنین(ع) است؛ و این همان سخن خدای متعال است:

تفسیر آیه‌های ۱۷ تا ۱۹ با هم

این روایت، با وجود ضعف سندش [یادداشت منبع: ۱) اَیمن بن مُحرِز مجهول است.]، از باب جَری و تطبیق (انطباق بر مصداق) است نه تفسیر؛ و دلیل روشن بر این مطلب آن است که موصوف را بر پیامبر خدا(ص) و صفت را بر علی(ع) تطبیق کرده است؛ سپس آیهٔ بعدی را بر پیامبر(ص) تطبیق داده است، در حالی که اگر این نقل از باب تفسیر بود، بی‌گمان نظم و پیوستگی کلام به کلی تباه می‌شد. تازه این در صورتی است که «واو» در عبارت «و اَلَّذِي يُؤْتِي مٰالَهُ يَتَزَكّٰي » از خودِ روایت باشد؛ اما اگر فرض شود که این واو جزئی از آیه دانسته شده، روایت از شمار روایاتِ مردودِ تحریف خواهد بود.