تفسیر آیهٔ ۸۲ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَ لْيَبْكُوا كَثِيراً جَزٰاءً بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ » (پس باید اندکی بخندند و بسیار بگریند، به سزای آنچه به دست می‌آوردند). این سخن نتیجه‌گیری از تخلف آنان از جهاد با مال‌ها و جان‌ها، و شادمانی‌شان از بازنشستن از این فریضهٔ الهی و فطری است؛ فریضه‌ای که بدون آن، هیچ سعادتی برای انسان در زندگی‌اش متصور نیست.

سخن خدا: « جَزٰاءً بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ » (به سزای آنچه همواره به دست می‌آوردند)—که حرف «باء» در آن برای مقابله (سزا در برابر عمل) یا سببیّت است—دلیلی است بر اینکه مراد از خندهٔ اندک، همان خنده در دنیا از سر شادمانی برای تخلف و خانه‌نشینی و مانند آن است، و مراد از گریهٔ بسیار، همان گریستن در آخرت درون آتش دوزخ است که سوزان‌تر است؛ زیرا آنچه خنده و گریه بر آن نتیجه شده، همان مضمون آیهٔ پیشین است، یعنی شادمانی‌شان از تخلف و بیرون رفتنشان از گرمای هوا به‌سوی سوزندگیِ آتش دوزخ.

بنابراین معنا چنین است: با توجه به آنچه انجام داده و مرتکب شده‌اند، سزاوار و حتمی است که در دنیا اندکی بخندند و شاد شوند و در آخرت بسیار بگریند و اندوهگین گردند؛ پس امر به خندیدن و گریستن، برای نشان دادن این است که سببِ آن—یعنی کارهایی که انجام داده‌اند—چنین فرجامی را ایجاب و حتمی ساخته است.

اما اینکه امر در سخن خدا: « فَلْيَضْحَكُوا » (باید بخندند) و سخن او: « وَ لْيَبْكُوا » (و باید بگریند) بر امرِ مولوی (فرمان تشریعی و الزامیِ شرعی) حمل شود تا تکلیفی از تکلیف‌های شرعی پدید آورد، با عبارت « جَزٰاءً بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ » (به سزای آنچه به دست می‌آوردند) سازگار نیست.

و ممکن است مراد از امر به خندهٔ اندک و گریهٔ بسیار، وقوع هر دوی آن‌ها در همین دنیا به عنوان سزای کارهای پیشینِ آنان باشد؛ چراکه آن کارها، آنان را در چند روزِ اندک—یعنی روزهای خانه‌نشینی‌شان بر خلاف پیامبر خدا (ص)—به آسایشی خیالی رساند، سپس تا زمانی که در دنیا زنده بودند به خواری و ذلّت نزد خدا و پیامبرش و مؤمنان، و پس از مرگشان نیز در آخرت به گرمای شدید آتش دوزخ کشاند.