تفسیر آیهٔ ۷۶ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۵ و ۷۶ با هم

این آیات گروه دیگری از منافقان را یاد می‌کند که از حکم صدقات سرپیچی کردند و از پرداخت زکات سر باز زدند. اینان تهیدست بودند و با خدا پیمان بستند که اگر آنان را بی‌نیاز سازد و از فضل و بخششِ خود به آنان عطا فرماید، قطعاً صدقه خواهند داد و بی‌گمان از شایستگان خواهند شد؛ اما هنگامی که به آنان مالی بخشید، بر آن بخل ورزیدند و از پرداختِ آن خودداری کردند.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَكُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِينَ » تا پایان دو آیه.
«ایتاء» به معنای بخشیدن و عطا کردن است، و به کار رفتنِ «ایتاء از فضل» به معنای مال و ثروت بخشیدن بسیار رایج است. از نشانه‌های این معنا در آیه، سخنِ آنان است: « لَنَصَّدَّقَنَّ »؛ یعنی قطعاً از مالی که به ما داده است صدقه خواهیم داد. همچنین قرینهٔ دیگر، ذکر بخل ورزیدن به آن مال در آیهٔ بعد است.

سیاق آیات نشان می‌دهد که سخن متوجهِ ماجرایی واقعی است، و روایات نیز دلالت دارد بر اینکه این آیات دربارهٔ «ثَعلَبه» نازل شده است؛ در داستانی که به خواست خدای متعال، نقل آن در بحث روایتیِ آینده خواهد آمد. و معنای این دو آیه روشن است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷۵ تا ۷۸ با هم

در «مجمع‌البیان» آمده است: گفته شده که [این آیات] دربارهٔ ثَعلَبة بن حاطب نازل شد؛ او از انصار بود و به پیامبر (ص) گفت: از خدا بخواه به من ثروتی روزی کند! ادامه در متن کامل

سپس پس از آن، دوباره نزد پیامبر آمد و گفت: ای پیامبر خدا، از خدا بخواه به من مالی روزی فرماید! ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۷۵ تا ۷۷ با هم

[و گفت:] «ما هذه إلا أخت الجزيه» (این چیزی جز همتای جزیه (مالیات اهل کتاب) نیست!) پس پیامبر خدا (ص) فرمودند: «يا ويح ثعلبه يا ويح ثعلبه» (وای بر ثعلبه! وای بر ثعلبه!) و خداوند این آیات را نازل فرمود. [این روایت] از ابوامامه باهلی نقل شده و به‌صورت مرفوع (با ذکر سلسله‌سند تا خودِ پیامبر) نیز روایت شده است.

و گفته شده است: ثعلبه نزد جمعی از انصار آمد و آنان را گواه گرفت و گفت: «لئن آتاني الله من فضله تصدقت منه و آتيت كل ذي حق حقه و وصلت منه القرابه» (اگر خداوند از بخشش خویش به من مالی دهد، قطعاً از آن صدقه می‌دهم و حق هر صاحب‌حقی را می‌پردازم و با آن به خویشاوندانم رسیدگی می‌کنم.) پس خداوند او را آزمود و پسرعمویش از دنیا رفت و ثروتی به او ارث رسید، اما او به گفته‌اش وفا نکرد؛ ازاین‌رو این آیات نازل شد. این نقل از ابن‌عباس، سعید بن جبیر و قتاده روایت شده است.

و نیز گفته شده است: این آیات دربارهٔ ثعلبة بن حاطب و مُعَتِّب بن قُشَیر نازل شد که هر دو از قبیلهٔ بنی‌عمرو بن عوف بودند. آن دو گفتند: «لئن رزقنا الله مالا لنصدقن» (اگر خداوند ثروتی روزیِ ما کند، بی‌گمان صدقه خواهیم داد.) اما هنگامی که خداوند به آنان ثروت بخشید، در آن بخل ورزیدند. این روایت از حسن و مجاهد نقل شده است.

می‌گویم: این روایاتی که نقل کرده‌اند با یکدیگر ناسازگار نیستند و یکدیگر را نفی نمی‌کنند؛ چراکه ممکن است ثعلبه با پیامبر (ص) چنان پیمانی بسته باشد و سپس جمعی از انصار را نیز بر آن گواه گرفته باشد، و نیز ممکن است شخص دیگری هم در این پیمان همراه او بوده باشد؛ بنابراین این روایات یکدیگر را تأیید می‌کنند.

و همچنین [این هماهنگی] با روایتی که از ضحاک نقل شده تأیید می‌شود؛ روایتی مبنی بر این‌که این آیات دربارهٔ چند تن از منافقان نازل شده است:

نَبتَل بن حارث، جَدّ بن قَیس، ثَعلَبة بن حاطِب و مُعَتِّب بن قُشَیر.

و اما آنچه در پی می‌آید:

روایتی است که در «مجمع‌البیان» از کَلبی نقل شده مبنی بر این‌که: این آیات دربارهٔ حاطب بن ابی‌بلتعه نازل شد؛ او در شام مالی داشت که رسیدن آن به دستش به تأخیر افتاد و از این بابت به‌شدت در تنگنا و مشقت قرار گرفت؛ پس سوگند خورد که اگر خداوند آن مال را به او برساند، حتماً صدقه خواهد داد، اما هنگامی که خدای متعال آن مال را به او رساند، به سوگندش عمل نکرد. [باید گفت] انطباق این روایت بر آیات یادشده بعید است؛ چراکه رساندن مال به صاحبش «إيتاء من الفضل» (بخشش از سرِ فضل و احسان) نامیده نمی‌شود، بلکه این تعبیر تنها بر بخشش ابتدایی و روزی دادن اطلاق می‌گردد.

و در تفسیر قمی آمده است: در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) دربارهٔ این آیه نقل شده که فرمودند: او ثعلبة بن حاطب بن عمرو بن عوف است؛ نیازمند بود و با خدا پیمان بست، اما هنگامی که خدا به او بخشید، در آن بخل ورزید.

و در کتاب «الدر المنثور»، بخاری، مسلم، ترمذی و نسائی از ابوهریره از پیامبر (ص) روایت کرده‌اند که فرمودند: «آيه المنافق ثلاث:إذا حدث كذب-و إذا وعد أخلف و إذا اؤتمن خان» (نشانهٔ منافق سه چیز است: هنگامی که سخن بگوید دروغ می‌گوید، هنگامی که وعده دهد خلف وعده می‌کند، و هنگامی که امینش شمارند خیانت می‌ورزد.)

می‌گویم: این مضمون از چندین طریق از امامان اهل‌بیت (ع) نیز روایت شده است و برخی از آن‌ها پیش‌تر گذشت.