تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

سخن در توضیح معنای رحمت و رضوان (خشنودی) خدای متعال، در جایگاه مناسبی که در پیش است خواهد آمد، و پیش از این نیز مطالبی دربارهٔ آن دو گذشت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۱ و ۲۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَهٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ » (پروردگارشان آنان را به رحمتی از سوی خود و خشنودی و بوستان‌هایی بشارت می‌دهد...) [توبه: ۲۱] تا پایان دو آیه [توبه: ۲۱-۲۲]. ظاهر سیاق آن است که آنچه از فضل و پاداش در حقِ آنان وعده داده می‌شود، بیان و تفصیلی برای رستگاریِ ایشان است که در آیهٔ پیشین یاد شد، و این بیان در قالب بشارت و مژده آمده است.

پس معنا چنین است: « يُبَشِّرُهُمْ » یعنی پروردگارشان به این مؤمنان بشارت می‌دهد « رَبُّهُمْ بِرَحْمَهٍ مِنْهُ » به رحمتی بزرگ از جانب خویش که اندازه‌اش در سنجش نمی‌گنجد، « وَ رِضْوٰانٍ » و نیز به خشنودیِ خود، « وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِيهٰا » و به بوستان‌هایی از بهشت که برای آنان در آن بوستان‌ها « نَعِيمٌ مُقِيمٌ » نعمتی پایدار خواهد بود که هرگز زوال نمی‌پذیرد و پایان نمی‌یابد، در حالی که « خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً » جاودانه در آن می‌مانند و جاودانگی‌شان با هیچ سرآمد و زمانی پایان نمی‌گیرد.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۰ و ۲۱ با هم

و در تفسیر قمی آمده است: در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمود:

«این آیه دربارهٔ علی بن ابی‌طالب (ع) نازل شد: « اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا -إلي قوله- اَلْفٰائِزُونَ » (کسانی که ایمان آوردند و هجرت کردند... تا آنجا که: آنان همان رستگارانند؛ توبه: ۲۰)؛ سپس آنچه را نزد خدا برای علی (ع) است توصیف کرد و فرمود: «يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَهٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِيهٰا نَعِيمٌ مُقِيمٌ» (پروردگارشان آنان را به رحمتی از جانب خویش و خشنودی و بهشت‌هایی که در آن نعمتی پایدار دارند، بشارت می‌دهد؛ توبه: ۲۱).»

تفسیر آیه‌های ۱۹ تا ۲۲ با هم

آن‌گاه جبرئیل (ع) فرود آمد و گفت: «ای محمد، پروردگارت به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید: بر آنان تلاوت کن: « أَ جَعَلْتُمْ سِقٰايَهَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَهَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ-كَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ » (آیا آب‌دادن به حاجیان و آبادکردن مسجدالحرام را مانند [کار] کسی قرار داده‌اید که به خدا و روز… ادامه در متن کامل

دقت در این آیات کریمه و تأمل در نکاتی که در اینجا و آنجا یادآور شدیم، برای پژوهشگرِ نقاد روشن می‌سازد که ضعیف‌ترین روایت‌ها و دورترینِ آن‌ها از انطباق بر مضمون آیات، روایت نعمان بن بشیر است؛ زیرا آن روایت با توجه به قیدهایی که در این آیات به کار رفته، قابلیت انطباق بر آیات کریمه را ندارد. ادامه در متن کامل

پس از آن، ضعیف‌ترین روایت، روایت ابن‌سیرین و روایاتِ هم‌معنای آن است؛ زیرا ظاهر آن‌ها این است که عباس در حالی که مسلمان بود، به هجرت فراخوانده شد و به سقایت (آب‌رسانی به حاجیان) و حجابت (پرده‌داری کعبه) افتخار کرد، در حالی که چنان‌که گذشت، آیات قرآن با چنین برداشتی سازگار نیست. ادامه در متن کامل

بنابراین، سالم‌ترین و بی‌نقص‌ترین روایات در این باب و نزدیک‌ترینِ آن‌ها از نظر مضمون برای انطباق بر آیات، روایت قُرَظی و روایاتِ هم‌معنای آن است؛ مانند روایت حاکم در «المستدرک»، روایت عبدالرزاق از حسن و روایتِ ابی‌ نُعَیم و ابن‌عساکر از اَنَس که در ادامه می‌آید؛ و توضیح این موضوع پیش از این گذشت. ادامه در متن کامل

و در کتاب «الدر المنثور»، ابونعیم در کتاب «فضائل الصحابه» و ابن‌عساکر از انس روایت کرده‌اند که گفت: ادامه در متن کامل

«قَعَدَ الْعَبَّاسُ وَ شَيْبَةُ صَاحِبُ الْبَيْتِ يَفْتَخِرَانِ - فَقَالَ الْعَبَّاسُ: أَنَا أَشْرَفُ مِنْكَ أَنَا عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ (ص)، وَ وَصِيُّ أَبِيهِ، وَ سَاقِي الْحَجِيجِ، فَقَالَ شَيْبَةُ: أَنَا أَشْرَفُ مِنْكَ أَنَا أَمِينُ اللَّهِ عَلَى بَيْتِهِ وَ خَازِنُهُ - أَ فَلَا ائْتَمَنَكَ كَمَا ائْتَمَنَنِي؟.» (عباس و شیبه، کلیددار خانهٔ کعبه، نشستند و به یکدیگر فخر فروختند. ادامه در متن کامل

«فَاطَّلَعَ عَلَيْهِمَا عَلِيٌّ فَأَخْبَرَاهُ بِمَا قَالَا - فَقَالَ عَلِيٌّ: أَنَا أَشْرَفُ مِنْكُمَا أَنَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ وَ هَاجَرَ - فَانْطَلَقَ ثَلَاثَتُهُمْ إِلَى النَّبِيِّ (ص) - فَأَخْبَرُوهُ فَمَا أَجَابَهُمْ بِشَيْءٍ - فَانْصَرَفُوا فَنَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ بَعْدَ أَيَّامٍ - فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمْ… ادامه در متن کامل

و در تفسیر قمی، از پدرش، از صفوان، از ابن‌مَسکان، از ابوبصیر روایت شده که امام باقر (ع) فرمود: «نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ وَ الْعَبَّاسِ وَ شَيْبَةَ. ادامه در متن کامل