تفسیر آیهٔ ۱۲۷ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَهٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِليٰ بَعْضٍ هَلْ يَرٰاكُمْ مِنْ أَحَدٍ » (و هنگامی که سوره‌ای نازل شود، بعضی از آنان به بعضی دیگر نگاه می‌کنند [و می‌گویند:] آیا کسی شما را می‌بیند؟) تا پایان آیه. این ویژگی دیگری از منافقان است؛ یعنی هرگاه سوره‌ای از قرآن نازل می‌شود ــ و آنان به ناچار در مجلس حاضرند ــ طوری به یکدیگر نگاه می‌کنند که گویی می‌گویند: آیا کسی شما را می‌بیند؟ این سخنِ کسی است که سخنی را می‌شنود و تاب تحملش را ندارد و سینه‌اش از آن به تنگ می‌آید؛ در نتیجه رنگ چهره‌اش دگرگون می‌شود و نگرانی و اضطراب در صورتش پدیدار می‌گردد. پس می‌ترسد که مبادا کسی به او متوجه شود و رازی که در دل پنهان داشته برملا گردد؛ به همین جهت به یکی از کسانی نگاه می‌کند که رازش را با او در میان گذاشته و او را از باطن کار خویش آگاه ساخته بود، گویی از او جویا می‌شود که آیا کسی از این نگرانی و اضطرابِ ما باخبر شده است؟

پس فرمودهٔ خدا: « نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِليٰ بَعْضٍ » (بعضی از آنان به بعضی دیگر نگاه کردند)، یعنی برخی از منافقان به برخی دیگر نگاه کردند؛ و این خود دلیلی است بر اینکه ضمیر در سخن خدا در آیهٔ پیشین: « فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ » (پس برخی از آنان می‌گویند) نیز به منافقان بازمی‌گردد.

و این سخن خدا: « نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِليٰ بَعْضٍ » (بعضی از آنان به بعضی دیگر نگاه کردند)، یعنی نگاهِ شخصی نگران و مضطرب که از فاش‌شدن رازش و دریده‌شدن پرده‌اش بیمناک است. همچنین فرمودهٔ خدا: « هَلْ يَرٰاكُمْ مِنْ أَحَدٍ » (آیا کسی شما را می‌بیند؟) در مقام بیان و تفسیر آن نگاه است؛ یعنی برخی از آنان چنان به یکدیگر نگریستند که گویی می‌گفتند: «آیا کسی شما را می‌بیند؟». حرف «مِنْ» برای تأکید است و کلمهٔ «أَحَد» فاعل «يَرٰاكُمْ» می‌باشد.

و فرمودهٔ خدا: « ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ يَفْقَهُونَ » (سپس بازگشتند؛ خدا دل‌هایشان را [از حق] برگرداند، چراکه گروهی هستند که نمی‌فهمند)؛ ظاهر سیاق نشان می‌دهد معنا چنین است: سپس از نزد پیامبر (ص) بازگشتند، در حالی که خداوند دل‌هایشان را از دریافتن آیات الهی و ایمان‌آوردن به آن منصرف ساخته و برگردانده بود، به این دلیل که آنان مردمی هستند که سخن حق را درنمی‌یابند. بنابراین، بنا بر نظری که برخی از ادیبان جایز شمرده‌اند، این جمله حالیه است.

و چه بسا احتمال داده شود که فرمودهٔ خدا: « صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ » (خداوند دل‌هایشان را برگردانَد) نفرینی از سوی خدای متعال بر منافقان باشد. این تعبیر در قرآن همانندهایی دارد، و نفرینِ خدای متعال بر کسی، وعید و تهدید قطعیِ او به شر و عذاب است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۲۴ تا ۱۲۹ با هم

این آیات، بخش پایانی آیات سورهٔ برائت است و حال مؤمنان و منافقان را به هنگام فرود آمدن سوره‌های قرآن یادآور می‌شود. ادامه در متن کامل