تفسیر آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و خدای پاک و منزه وضعیت دل‌ها را به روشنی بیان کرده و میان دل‌های مؤمنان و دل‌های بیماردلان فرق نهاده و فرموده است: « فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا » (اما کسانی که ایمان آورده‌اند)؛ و آنان به قرینهٔ تقابل، کسانی هستند که دل‌هایشان از نفاق خالی و از بیماری پاک است و بر دین خویش یقین دارند، « فَزٰادَتْهُمْ » (پس بر آنان افزود)، یعنی همان سورهٔ فرودآمده، « إِيمٰاناً » (ایمان را). زیرا آن سوره با روشن ساختن ساحت دل به نور هدایت خویش، سبب شدت یافتن نور ایمان در آن می‌شود و این افزایشی در کیفیّت است؛ و نیز به دلیل در بر داشتن معارف و حقایق تازه‌ای از معارف قرآنی و حقایق الهی و گستردن نور ایمان بدان‌ها بر صفحهٔ دل، موجب افزوده شدن ایمانی تازه بر ایمان پیشین می‌شود و این افزایشی در کمّیّت است. نسبت دادن افزایش ایمان به سوره نیز از قبیل نسبت دادن به اسباب ظاهری است. به هر روی، سوره بر ایمان مؤمنان می‌افزاید و در نتیجه سینه‌هایشان گشاده می‌گردد و چهره‌هایشان از شادمانی می‌شکفد: « وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ » (و آنان شادمانی می‌کنند).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۲۴ تا ۱۲۹ با هم

این آیات، بخش پایانی آیات سورهٔ برائت است و حال مؤمنان و منافقان را به هنگام فرود آمدن سوره‌های قرآن یادآور می‌شود. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۲۴ و ۱۲۵ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَهٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِيمٰاناً » (و چون سوره‌ای نازل شود، برخی از آنان می‌گویند: کدام‌یک از شما را این [سوره] بر ایمان افزود؟) تا پایان دو آیه [توبه: ۱۲۴-۱۲۵]. لحن پرسش در سخن آنان که «هَلْ يَرٰاكُمْ مِنْ أَحَدٍ؟!» (آیا کسی شما را می‌بیند؟!) نشان می‌دهد که در دل پرسش‌کننده بیماری و شکی هست؛ چراکه این پرسش طبیعتاً پرسش کسی است که در دل خود اثری از فرود آمدن قرآن نمی‌یابد و گویی باور دارد که دل‌های دیگران نیز در دریافت حقایق مانند دل خود اوست؛ از این رو جست‌وجو می‌کند تا ببیند نزول قرآن در دل چه کسی اثر گذاشته است. گویی او بر این پندار است که پیامبر (ص) ادعا می‌کند قرآن هر دلی را اصلاح می‌سازد، خواه آن دل آماده و پذیرای اصلاح باشد و خواه نباشد، در حالی که خودش چنین باوری ندارد. و هرگاه سورهٔ تازه‌ای بر او خوانده می‌شود و در دل خویش خضوعی برای خدا و گرایش و مهری به حق نمی‌یابد، بر شک و تردیدش افزوده می‌شود و همین امر او را برمی‌انگیزد تا از دیگر کسانی که هنگام نزول حاضر بوده‌اند در این باره پرسش کند، تا در شک خود استوارتر شود و بر پایداری‌اش در نفاق افزوده گردد.

خلاصه آنکه این پرسش، پرسش کسی است که دلش از نفاق خالی نیست.

و این آیه دلالت دارد بر اینکه سوره‌ای از قرآن، بدون اثر نخواهد ماند و در دل شنونده‌اش حتماً اثر می‌گذارد؛ اگر دلی سلیم و پیراسته باشد، بر ایمان و شادمانی و سرورش می‌افزاید، و اگر دلی بیمار باشد، بر پلیدی و گمراهی‌اش می‌افزاید؛ همانند آنچه کلام الهی بیان می‌دارد: « وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَهٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ لاٰ يَزِيدُ الظّٰالِمِينَ إِلاّٰ خَسٰاراً:» (و از قرآن آنچه را که برای مؤمنان شفا و رحمت است فرو می‌فرستیم، و ستمگران را جز زیان نمی‌افزاید) [اسراء: ۸۲].

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۲۴ و ۱۲۵ با هم

در کتاب «کافی» به سند خود از ابوعمرو زبیری از امام صادق (ع) روایت شده است — در حدیثی طولانی که در آن کمالِ ایمان و کاستی‌اش را یاد می‌کند — که گفت: به امام عرض کردم: کاستیِ ایمان و کمالِ آن را دانستم، پس فزونیِ آن از کجا آمده است؟ امام فرمود: از این سخن خدای عزوجل: « وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَهٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِيمٰاناً-فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِيمٰاناً وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ- وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَي رِجْسِهِمْ » (و چون سوره‌ای نازل شود، کسانی از آنان می‌گویند: این سوره ایمان کدام‌یک از شما را افزود؟ اما کسانی که ایمان آورده‌اند، بر ایمانشان افزود و آنان شادمانی می‌کنند؛ و اما کسانی که در دل‌هایشان بیماری است، پلیدی بر پلیدی‌شان افزود)؛ و نیز این سخن خدا: « نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ-إِنَّهُمْ فِتْيَهٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُديً » (ما داستانشان را به حق بر تو بازگو می‌کنیم؛ آنان جوان‌مردانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایتشان افزودیم).

[امام فرمود:] و اگر ایمان همگی یکدست بود و هیچ فزونی و کاستی در آن راه نداشت، هیچ‌کس بر دیگری برتری نمی‌یافت و نعمت‌ها در آن یکسان می‌شد و مردم با هم برابر می‌بودند و فضیلت‌بخشی از میان می‌رفت؛ ولی با کامل بودنِ ایمان، مؤمنان وارد بهشت شدند و با فزونی در ایمان، مؤمنان در درجات نزد خدا بر یکدیگر برتری یافتند و با کاستیِ ایمان، کوتاهی‌کنندگان به دوزخ درآمدند.