تفسیر آیهٔ ۱۰۹ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ عَليٰ تَقْويٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَيْرٌ » تا پایان آیه. «شَفا»ی چاه به‌معنای لبه و کنارهٔ آن است؛ «جُرُف»ِ وادی، کناره‌ای از رودخانه یا سیل‌گاه است که آب زیرِ آن را شسته و خالی کرده باشد؛ و «هارَ الشَّيْءُ يَهَارُ فَهُوَ هَائِرٌ» (که گاه به صورت قلب حروف، «هارَ» گفته می‌شود) و «أَنْهَارَ يَنْهَارُ انْهِيَاراً» یعنی به سبب سستی و بی‌پایگی فرو ریخت.

بنابراین، کلام او: « عَليٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِي نٰارِ جَهَنَّمَ » استعاره‌ای تخییلی است که در آن، حالِ منافقان به حال کسی تشبیه شده که بنایی را بر نهایتِ لبهٔ درّه‌ای بسازد که به پایداری و استواری‌اش هیچ اطمینانی نیست، و در نتیجه، آن لبه همراه با بنایی که بر آن ساخته شده فرو می‌ریزد، و چون در بن و ریشهٔ آن، جهنم قرار داشته، در آتش آن سقوط می‌کند؛ و این بر خلافِ کسی است که بنیان خود را بر تقوای الهی و خشنودیِ او پی نهاده است، یعنی در زندگی‌اش بر مدار پروا از عذاب خدا و طلب خشنودی او حرکت کرده است.

ظاهر سیاق نشان می‌دهد که سخن خدای متعال: « أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ عَليٰ تَقْويٰ » و سخن دیگر او:

« أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ عَليٰ شَفٰا جُرُفٍ »، دو مَثَل هستند که با آن‌ها بنیان زندگیِ مؤمنان و منافقان مجسم شده است، که همان دین و راه و روشی است که در زندگی بر آن حرکت می‌کنند؛ پس دین مؤمن، پروای خدا داشتن و جویای خشنودی او بودن از روی یقین است، و دین منافق بر تزلزل و شک بنا شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰۸ و ۱۰۹ با هم

از آنچه گذشت روشن شد که سخن خدای متعال: « لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ » به‌منزلهٔ بیان دلیل برتریِ این مسجد بر آن مسجد، و کلام او: « فِيهِ رِجٰالٌ » برای نشان دادن برتریِ اهل این مسجد بر اهل آن مسجد دیگر است؛ و سخن آیندهٔ او: « أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ » نیز برای بیان برتری دوم آمده است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۰۷ تا ۱۱۰ با هم

در «مجمع‌البیان» آمده است که مفسران گفته‌اند: بنی‌عمرو بن عوف مسجد قبا را ساختند و پیامی به پیامبر خدا (ص) فرستادند که نزد آنان بیاید؛ پس ایشان نزد آنان آمد و در آن مسجد نماز گزارد. ادامه در متن کامل

چون آن را ساختند، نزد پیامبر خدا (ص) آمدند، در حالی که آن حضرت آمادهٔ عزیمت به تبوک می‌شد، و گفتند: «ای پیامبر خدا، ما مسجدی برای افراد بیمار و نیازمند و برای شب‌های بارانی و شب‌های زمستانی ساخته‌ایم، و دوست داریم نزد ما بیایی و در آن برایمان نماز بگزاری و به برکت دعا کنی.» پیامبر (ص) فرمود: «من در آستانهٔ سفرم، و چون… ادامه در متن کامل